ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΕΡΟΣ / ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΕΝΟΣ 10ΧΡΟΝΟΥ

Πάνω από 80 χρόνια έχουν περάσει από τον φοβερό εκείνο Μάιο του 1941, όταν οι Γερµανοί επιχείρησαν από αέρος να καταλάβουν την Κρήτη. Η Μάχη της Κρήτης πέρασε στην ιστορία ως µία από τις πιο τροµερές που διεξήχθησαν ποτέ και για το γεγονός ότι οι κάτοικοι του νησιού αντιστάθηκαν στους Γερµανούς στρατιώτες µε όποιο µέσο µπορούσαν.
Η Κρήτη καταλήφθηκε! Η αντίσταση ξεκίνησε! Οι Γερµανοί κατακτητές συνέχισαν τις θηριωδίες τους καθόλη τη διάρκεια της Κατοχής, πολλές φορές ισοπεδώνοντας, λεηλατώντας και καίγοντας ολόκληρα χωριά, αλλά και εκτελώντας τους κατοίκους τους!
Στις 29 Σεπτεµβρίου του 1943 ήταν η… σειρά των Τριών Χωριών του Ανατολικού Σελίνου, Κουστογέρακο, Λειβαδάς και Μονής, που ήταν κέντρα Αντίστασης.
Ο 93χρονος δρ Θεολογίας Αλέξανδρος Παπαδερός, που ως µικρό παιδί έζησε τα γεγονότα, µας έστειλε και δηµοσιεύουµε σήµερα δύο σκίτσα που φιλοτέχνησε ο γνωστός Χανιώτης εικονογράφος, γελοιογράφος Σπύρος Ορνεράκης, όπου αποτυπώνεται ένα περιστατικό µε πρωταγωνιστή τον δεκάχρονο τότε Αλέξανδρο, που συνέβη όταν οι Γερµανοί µάζεψαν τα γυναικόπαιδα του Λειβαδά, και κατόπιν τα οδήγησαν στις φυλακές της Αγιάς!
Μαζί µε τα σκίτσα παραθέτουµε και ένα κείµενο του κ. Παπαδερού, το οποίο αναφέρεται στα γεγονότα όπως τα έζησε.
Το παρακάτω κείµενο µε τίτλο: “Ανεξίτηλες στιγµές από το Ολοκαύτωµα του Λειβαδά Σέλινου” είχε δηµοσιευθεί στα “Χ.ν.” τον Σεπτέµβριο του 2022, και περιγράφει τα γεγονότα, µία καταγραφή της τοπικής ιστορίας µας που οφείλουµε να γνωρίζουµε, να σεβόµαστε αλλά και να µαθαίνουµε, κάτι που δυστυχώς δεν ισχύει…
«29 Σεπτεµβρίου 1943.
Η αναµενόµενη µαύρη µέρα των Τριών Χωριών του Ανατολικού Σελίνου Κρήτης, Κουστογεράκου, Λειβαδά και Μονής, είχε φτάσει.
Πριν καλοφέξει, η συνήθως αγραυλούσα µητέρα µου Μαρία µε ξύπνησε και µε έστειλε προς τον Βιτσιλόκουµο, για να κουτελώσω τα πρόβατά µας πριν µπούνε στην απαγορευµένη ζώνη που είχε ορίσει ο Γερµανικός Σταθµός της Σούγιας και τα χάσουµε. Έφθασα γρήγορα στην Πριναρέ, στη βρύση, από όπου είχα ευρύ οπτικό πεδίο. Πρόβατα δεν έβλεπα. Είδα όµως τους πρώτους Γερµανούς που πρόβαλαν ερχόµενοι από τη Σούγια. Κατάλαβα πως είχε έρθει η ώρα.
Έτρεξα πίσω στις γειτονιές του Λειβαδά φωνάζοντας δυνατά: «Οι τράγοι στους
κήπους».
Ήταν το µυστικό σύνθηµα που είχαµε συµφωνήσει για µια τέτοια περίπτωση. Έφτασα στη βορεινή γειτονιά του χωριού και γύρισα πίσω φωνάζοντας. Στη βρύση, περίπου στη µέση του χωριού, ήπια νερό και χωρίς καθυστέρηση κατέβηκα στην εκκλησία του χωριού µας, στους Αγίους Πάντες, και άρχισα να χτυπώ µε το σείστρο στη µεγάλη καµπάνα που κρεµόταν στη γέρικη ελιά, εκεί που είναι σήµερα οι τάφοι.
Το κτύπηµα γινόταν συνθηµατικά επίσης, όπως είχαµε συµφωνήσει οι κάτοικοι του χωριού µας. Έτσι οι άντρες άρπαξαν τα άρµατά τους και ανέβηκαν στο βουνό. Μόνο δύο γέροντες που δεν έφυγαν, εκτελέσθηκαν την ηµέρα εκείνη: Ο Γιάννης Σειραδάκης και ο πρεσβύτερος αδελφός του πατέρα µου Γιάννης Παπαδερός.
Την ηµέρα εκείνη απουσίαζαν ευτυχώς από την οικογένειά µας ο πατέρας µας Κωνσταντίνος (Κωστάκης), που είχε πάει στο Κακοδίκι, το χωριό καταγωγής της µητέρας µου, προκειµένου ο συγγενής µας Νικόλας Γεωργιακάκης (Γιωργιακονικολής), ξακουστός τσαγκάρης, να του πάρει µέτρα για να του ετοιµάσει καινούρια στιβάνια. Η πρώτη στην ηλικία αδελφή µου Ελένη ήταν στον Αζωγυρέ, παντρεµένη µε τον Ευτύχη Παπαδογιαννάκη, που είχε επιστρέψει από την Αλβανία µε βαριά κρυοπαγήµατα. Η δεύτερη στη σειρά γέννησης αδελφή µας Αφροδίτη και ο
τέταρτος στη σειρά αδελφός µας ∆ηµήτρης είχαν φύγει, πριν ξηµερώσει, για το χωριό Αργαστήρι. Η Αφροδίτη, περιζήτητη µοδίστρα, πήγε και ετοίµασε τα νυφικά ρούχα της κόρης µιάς από τις αδελφές του πατέρα µας, που είχε παντρευτεί στο χωριό αυτό (οικογένεια Ψαράκη). Στον Λειβαδά είχαµε µείνει µόνον η µητέρα µας, η τρίτη στη σειρά αδελφή µας Γιαννούλα, εγώ, πέµπτος, και ο νεότερός µου Ευτύχιος, αργότερα Πρωτοπρεσβύτερος στην Ενορία 40 Εκκλησιών Θεσσαλονίκης, στην οποία Ενορία άφησε τον µεγάλο και περικαλλή ναό Κοιµήσεως της Θεοτόκου. Τον αδελφό µου αυτόν µας τον στέρησε η ανθρωποκτόνος πανδηµία στις 22 Οκτωβρίου 2021 και έτσι από τα 6 αδέλφια της οικογένειας αναπνέω µόνον εγώ ακόµη, µε τη Χάρη του Θεού, και όταν, σπάνια, έχω λίγο χρόνο, συνεχίζω να συµπληρώνω αναµνήσεις για το µέλλον.
Την προηγούµενη µέρα είχε τραυµατισθεί στα Καµάρια, χωριό απέναντι από το δικό µας, ο Στυλιανός Ελληνάκης, βασικό στέλεχος της Αντίστασης.
Την ηµέρα εκείνη λοιπόν της 29ης Σεπτεµβρίου 1943, λίαν πρωί, οι περισσότερες µητέρες της γειτονιάς µας και µερικές από τις άλλες γειτονιές, είχαν φύγει για να επισκεφθούν τον τραυµατία.

Νωρίς το πρωί τα παιδιά της γειτονιάς µας είχαµε συγκεντρωθεί στη µικρή πλατεία,τον “Λάκκο”, δίπλα στο σπίτι µας, όταν εµφανίσθηκαν τα πρώτα αεροπλάνα.
Πετούσαν κατά µήκος του ποταµού µε κατεύθυνση προς τη Σούγια, σε ύψος χαµηλότερα από µας. Επιστρέφοντας προς βορρά, σε µεγαλύτερο ύψος τώρα, πολυβολούσαν το χωριό και άφηναν τις βόµβες. Είχα εισέλθει τότε στο δέκατο έτος της ηλικίας µου -µεγαλύτερος από τα άλλα παιδιά. Ζήτησα λοιπόν και τρέξαµε κάτω από το άνοιγµα µεγάλου βράχου, από όπου παρακολουθούσαµε τους βοµβαρδισµούς.
Την ίδια στιγµή η µητέρα µου, έχοντας στην αγκαλιά της τον Ευτύχιο και σέρνοντας τη Γιαννούλα, έτρεχαν προς τα κάτω, κόντρα στον τρόµο των αεροπλάνων και των «δώρων» που έριχναν στο χωριό. Μου φώναξε η µητέρα να τους ακολουθήσω.
Απάντησα: Όχι! Βλέπω (δηλαδή προστατεύω) τα κοπέλια.
Τα αεροπλάνα έφυγαν, αφού έριξαν τις βόµβες τους, όχι όµως πάνω στα σπίτια του χωριού. Όχι ασφαλώς εξ αιτίας αστοχίας. Το γιατί το µάθαµε όταν, µόλις πρόσφατα,
ανακαλύψαµε τη ∆ιαταγή του Student, όπου όριζε να καταστρέφονται τα σπίτια, αφού
λεηλατηθούν από τους στρατιώτες!
O στρατός εισόρµησε λοιπόν, άρπαξε ό,τι πολύτιµο βρήκε και οδήγησε στον Λάκκο γυναίκες και παιδιά. Εκεί ο αξιωµατικός, µε κίνηση των χεριών του προς τα πάνω, έδειξε να κάνουµε και εµείς το ίδιο, δηλώνοντας έτσι ότι παραδιδόµαστε. Έτυχε να στέκω µπροστά του. Ξυπόλυτος, µόνο µε ένα βρακάκι. Με την αντάρτικη αυτοσυνειδησία που είχα αποκτήσει από την αναστροφή µε τους αντάρτες των χωριών µας και ειδικότερα µε την οµάδα του Σ.Σ. Παπαδερού, τον κοίταξα στα µάτια και τέντωσα επιδεικτικά τα χέρια µου προς τα κάτω. Με άρπαξε από την κοιλιά και µε πέταξε προς τα πίσω, πάνω από τα κεφάλια των άλλων. Έπεσα σε ένα βράχο, µε χτύπηµα στην πλάτη, χαµηλά στη µέση. Σηκώθηκα, επέστρεψα στη θέση που ήµουν, στάθηκα µια στιγµή µπροστά στον αξιωµατικό και όλως ανοήτως πρέπει να
οµολογήσω, το έβαλα στα πόδια προς τα κάτω. Με συνόδευσαν σφαίρες από ταχυβόλα στρατιωτών, που προφανώς δεν θέλησαν να µε σκοτώσουν, όπως θα µπορούσαν µε µια µόνο ριπή. Έφθασα στην άκρη µιας πεζούλας. Με το επόµενο βήµα θα έπεφτα στον γκρεµό πάνω από την Καινούρια Βρύση. Σταµάτησα, σταµάτησαν και οι βολές.
Τα γυναικόπαιδα του Λειβαδά οδηγηθήκαµε τότε σε µια πορεία τρόµου και απειλής θανάτου. Φθάσαµε στην Πριναρέ, νότια του χωριού, όπου µείναµε φρουρούµενοι οληµερίς στη σκιά ελαιοδέντρων. ∆ίπλα έτρεχε η βρύση, νερό δεν άφησαν να πιούµε.
Ο ήλιος έγερνε προς τη δύση του όταν διαταχθήκαµε να φύγουµε από εκείνο το µέρος.
Φθάνοντας στο χωριό είδαµε φλόγες και καπνούς στα κατεστραµµένα σπίτια µας.
Φτάσαµε στη βρύση.
Η πείνα και η δίψα µας ήταν αβάσταχτες. Όµως ούτε εκεί δεν µας επέτρεψαν να πιούµε νερό! Μια παραµυθία είχαµε όταν είδαµε ότι δεν είχαν καταστρέψει τον κεντρικό ναό του χωριού, αφιερωµένο στους Αγίους Πάντες και στον Ευαγγελισµό της Θεοτόκου. Εκεί είναι και το νεκροταφείο του χωριού µας. Η πορεία µας συνεχίσθηκε µέχρι τα Αντωνιανά, την κεντρική γειτονιά του Λειβαδά. Μας οδήγησαν στο «Τηλέφωνο». Ένα αρκετά ευρύ δωµάτιο µε υπόγειο και ισόγειο. Το όνοµά του οφείλεται στο ότι εκεί ήταν το µοναδικό τηλέφωνο του χωριού µας. Οι Γερµανοί το είχαν διατηρήσει για τη διανυκτέρευσή µας και το κατέστρεψαν ύστερα.
Εδώ συνέβησαν άξια µνήµης γεγονότα, όπως, ενδεικτικά µόνο:
α) Τα χαρούπια
Ο ιδιοκτήτης του σπιτιού Κωστής Σειραδάκης είχε εκεί τα χαρούπια που είχε µαζέψει αυτό τον µήνα. Η περιοχή µας είναι κατάλληλη για χαρουπιές, που δίδουν εξαίρετη ποιότητα καρπού.
Όπως λοιπόν είχαµε µείνει οληµερίς χωρίς τροφή, θεωρήσαµε τα χαρούπια ως Μάννα εξ ουρανού. Πολύ σύντοµα όµως αντιληφθήκαµε τις συνέπειες της λαιµαργίας µας.
∆ιότι τα χαρούπια ήταν αφ’ ενός άπλυτα και αφ’ ετέρου και κυρίως πλούσια σε ένα είδος ζάχαρης ή µελιού, που έκαµε τη δίψα µας ακόµη πιο ανυπόφορη.
β) Ένα τόλµηµα που τιµωρήθηκε
Ξαπλώσαµε για ύπνο στο πάτωµα του σπιτιού. Η δίψα έδιωχνε τον ύπνο µου. Είχα ξαπλώσει κοντά στο ανοιχτό παράθυρο. Ίσως αυτό να ανακάλεσε στη µνήµη µου κάτι που είχα διαβάσει σε βιβλίο του ∆ηµοτικού Σχολείου µας. Κατά τον ελληνοβουλγαρικό πόλεµο µια µικρή οµάδα Ελλήνων είχε συλληφθεί από Βουλγάρους, οι οποίοι τους έκλεισαν σε έναν πύργο, όπου υπήρχε ανοιχτό παράθυρο, πολύ ψηλά από το έδαφος. Εκείνοι µετέτρεψαν ένα σεντόνι σε σχοινί και κατάφεραν να διαφύγουν τη νύχτα. Βάλθηκα λοιπόν να τους µιµηθώ! Είχαµε σκεπαστεί ένα µεγάλο ρούχο.
Σκέφθηκα να κάµω το ίδιο. Να κρεµαστώ από το παράθυρο, να πάω στη βρύση, να ξεδιψάσω και αν εύρισκα κάποιο δοχείο, να το γεµίσω, να επιστρέψω στο Τηλέφωνο, να σκαρφαλώσω µε το «σχοινί», να ανέβω έχοντας µαζί µου και το δοχείο, να ξυπνήσω τα φυλακισµένα γυναικόπαιδα να πιούν µια σταλιά νερό ο καθένας. Ήταν περίπου µεσάνυχτα όταν µε τις κινήσεις µου να µετατρέψω το ρούχο σε σχοινί, ξύπνησα τη Θεοφάνενα, σύζυγο του πρωτεξαδέλφου µου Θεοφάνη Παπαδερού, έγκλειστου τότε σε γερµανικό Στρατόπεδο Συγκέντρωσης, όπου υπήρξε αργότερα θύµα του µεγάλου εγκληµατία Mögele στο Hartheim της Αυστρίας. Όταν της ψιθύρισα το σχέδιό µου, άρπαξε το αυτί µου µε τέτοια δύναµη, που ένοιωσα πως το είχε ξεριζώσει! Το σχέδιο µαταιώθηκε φυσικά!
γ) Η πορεία προς τα δεσµά και τον θάνατο
Το πρωί της 30ής Σεπτεµβρίου ξεκίνησε µε καινούρια δεινά, που προστέθηκαν στη βασανιστική νύχτα, στην αβάστακτη πείνα και δίψα και στην αγωνία για τα ερχόµενα.
Μια παρατήρηση προκάλεσε ταραχή και αµηχανία µεγάλη. Από την κλειδαρότρυπα της κλειδωµένης πόρτας δεν βλέπαµε Γερµανούς φρουρούς, όπως τους βλέπαµε την προηγούµενη µέρα. Πάνω από την περιοχή τριγύριζαν αεροπλάνα µε εκκωφαντικό θόρυβο. Συµπέρασµά µας: Θα βοµβαρδίσουν το σπίτι και θα µας σκοτώσουν ούλους!
∆υό-τρία από τα µεγαλύτερα αγόρια ανοίξαµε τη λεµπάρτα, κατεβήκαµε στο υπόγειο, διαπιστώσαµε πως ήταν ανοιχτή η πόρτα, Γερµανούς δεν είδαµε. Με την κραυγή µας κατεβείτε γλήγορα, άρχισαν να κατεβαίνουν, µε πρώτα τα παιδιά. ∆υστυχώς οι Γερµανοί εµφανίσθηκαν. Και άρχισαν να πυροβολούν στο ψαχνό! Πρώτο θύµα η Αµαλία Τσουρή, 14 χρόνων. Κάµποσοι τραυµατίσθηκαν. Βαρύτερα πάντων η Μαίρη, 16 χρόνων, κόρη του Αξιωµατικού Χαράλαµπου Σειραδάκη, Λειβαδιανού, ο οποίος είχε το κουµάντο της αντίστασης στην περιοχή της Καντάνου κατά την Μάχη της Κρήτης.
Η σφαίρα πέρασε µέσα από τα στήθη της Μαίρης. Με ό,τι βρέθηκε στο Τηλέφωνο δόθηκε πρόχειρη βοήθεια στους τραυµατίες. Ακολούθησε εντολή να εξέλθουµε. Και άρχισε η πορεία προς τη Σούγια. Πρώτη στάση στη βρύση. Μερικοί πρόφτασαν να πιούν λίγο νερό.
δ) Η εκτέλεση της Μαίρης
Μεσολάβησε όµως ένα τραγικό επεισόδιο. Στη βρύση βρέθηκε ένας γάιδαρος µε σαµάρι. Ένας στρατιώτης τον τράβηξε προς το µέρος που µε µεγάλη δυσκολία και υποβασταζόµενη στεκόταν η Μαίρη. Μας έκαµε νόηµα, τη βοηθήσαµε και κάθισε στον γάιδαρο. Ένας άλλος όµως (φαίνεται πως ήταν ο αρχηγός της οµάδας) την άρπαξε µε βία και την έριξε χάµω. Άρχισε ένας άγριος καυγάς µεταξύ των δύο στρατιωτικών, ενώ βοηθήθηκε η Μαίρη να σταθεί όρθια. Τη στιγµή εκείνη την κρατούσαµε η αδελφή της από το δεξί χέρι και εγώ από το αριστερό. Και συνέβη αυτό που έχει εγγραφεί ανεξίτηλα στη µνήµη µου και επανέρχεται ακόµη ως µια διά βίου τραυµατική εµπειρία. Ο εξαγριωµένος στρατιωτικός πλησίασε τη Μαίρη, τοποθέτησε το πιστόλι του κάτω από το σαγόνι της και πυροβόλησε! Άρπαξε ύστερα το νεκρό
κορµί της, το πέταξε στην άκρη της πλατείας και διέταξε συνέχιση της πορείας. Μόλις που πρόφθασα να ρίξω λίγο νερό στο κορµί µου µε τα αίµατα της Μαίρης. Όµως κανένα νερό έκτοτε και µέχρι σήµερα δεν κατάφερε να αποµακρύνει από τη µνήµη µου την αίσθηση της αιµατοπληξίας και το βίωµα της θηριώδους βαρβαρότητας.
Χρόνια αργότερα απεβίωσε η µητέρα µου Μαρία. ∆εν µπορούσε να ανοίξει τότε ο οικογενειακός τάφος. Και φιλοξενήθηκε στον πρόχειρο τάφο, όπου είχε εναποτεθεί η Μαίρη, άγνωστο από ποιόν και πότε. Αργότερα έγινε µετακοµιδή των οστών της Μαίρης στον δικό της τάφο και της µητέρας στον οικογενειακό. Αιωνία η µνήµη αυτών!
Απορία: Εφαρµόσθηκε στον Λειβαδά το πρόγραµµα Τ4 του Χίτλερ; Πρόκειται για το πρόγραµµα εκείνο, την έναρξη εφαρµογής του οποίου διέταξε ο Χίτλερ την 1η Σεπτεµβρίου 1939. Το φρικτό πρόγραµµα που εφαρµόσθηκε σε παιδιά και ενήλικες της Γερµανίας, που επειδή έπασχαν από σοβαρές ασθένειες ή αναπηρίες, χαρακτηρίζονταν ως «αντιπαραγωγικά µέλη της εθνικής κοινότητας» και οδηγούνταν σε ειδικό ίδρυµα, όπου ακολουθούσε δολοφονία και αποτέφρωση.
Αναφέρεται ότι µέχρι το καλοκαίρι του 1941 είχαν εξοντωθεί περίπου 70.000 άνθρωποι. Το πρόγραµµα εφαρµόσθηκε και σε κατεχόµενες χώρες. ∆εν γνωρίζω αν είχαν οι στρατιωτικοί εντολή εφαρµογής οπουδήποτε αυτού του προγράµµατος.
Σίγουρο όµως είναι ότι γνώριζαν το πνεύµα του προγράµµατος αυτού, που εφάρµοσε στον Λειβαδά ο φονιάς της Μαίρης. Ίσως µάλιστα να ήταν αυτός που την είχε τραυµατίσει εκείνο το πρωί.
ε) Πορεία προς τη Σούγια
Από τη βρύση, άγνωστο γιατί, δεν οδηγηθήκαµε στον παραδοσιακό δρόµο προς τη Σούγια, αλλά προς βορά. Έτσι περάσαµε δίπλα από τον ναό, αλλά δεν επέτρεψαν να µπούµε µέσα, να προσκυνήσουµε και να ανάψουµε ένα κερί για τη Μαίρη και τους άλλους σκοτωµένους. Φθάσαµε κάτω, στην καµάρα του Αγερηνιώτη ποταµού. Εκεί που συναντάται µε τον Καµπανιώτη ποταµό. Κάναµε το σταυρό µας κοιτάζοντας προς την Παναγία την Κερά και το θαυµαστό καµπαναριό. Ακολουθώντας τον χωρίς νερό ποταµό φθάσαµε στη Σούγια. Όχι όλοι. 2-3 γυναίκες τόλµησαν να κρυφτούν σε µεγάλους θάµνους και διέφυγαν.
Στη Σούγια διανυκτερεύσαµε στην αυλή του Γερµανικού Σταθµού (οικία Παπαδερού), που ήταν ασφαλισµένος µε συρµατοπλέγµατα. Άνθρωποι της Σούγιας είχαν ετοιµάσει δείπνο µε κρέας βραστό. Για ύπνο ξαπλώσαµε στην αµµώδη αυλή.
στ) Η πορεία προς τα δεσµά
Την εποµένη, 1η Οκτωβρίου, µας µετέφεραν µε καΐκι στην Παλιόχωρα και από εκεί µε τρία φορτηγά στρατιωτικά αυτοκίνητα στη Φυλακή της Αγιάς.
Να αναφέρω ένα προσωπικό δίληµµα:
Είχε βραδιάσει όταν τα αυτοκίνητά µας σταµάτησαν στην πλατεία ενός χωριού.
∆υστυχώς δεν έµαθα το όνοµά του. Πάντως ήταν κάπου κοντά στην Αγιά. Έβλεπα πρώτη φορά λάµπες ηλεκτρισµού. Οι δυο στρατιώτες που κάθονταν στην πίσω άκρα του αυτοκινήτου µε τα όπλα στα χέρια, κατέβηκαν και αποµακρύνθηκαν προς τους ανθρώπους του χωριού, που είχαν προφανώς πληροφορηθεί για την αναµενόµενη διέλευσή µας και ήθελαν να µας συµπαρασταθούν. Εγώ σε όλη τη διάρκεια της πορείας στεκόµουν όρθιος στην µπροστινή µεριά της καρότσας.
Όταν φτάσαµε στο χωριό αυτό είχα µεγάλη ανάγκη να κάµω τα τσίσια µου.
Αποφάσισα λοιπόν να κρεµαστώ από την αριστερή πλευρά του οχήµατος και να τρέξω σε ένα κοντινό σκοτεινό σηµείο. Εκεί αντιµετώπισα µεγάλο δίληµµα. Πρώτη ιδέα ήταν να τρέξω προς πιο σκοτεινό τόπο, να κρυφτώ, να σωθώ. Ταυτόχρονα το ερώτηµα: Οι Γερµανοί, που µας είχαν µετρήσει, θα µε αναζητούσαν. Και ποιος ξέρει σε ποιο κίνδυνο θα έβαζα τους ανθρώπους µας, αλλά και εκείνους του χωριού. Νίκησε αυτό το ερώτηµα. Έτρεξα πίσω στο αυτοκίνητο και σκαρφάλωσα τη στιγµή που ξεκινούσε.
Οι άνθρωποι του χωριού έφεραν σε κάθε αυτοκίνητο ένα σακί κρεµµύδια.
Πεινασµένοι και διψασµένοι όπως ήµασταν αρχίσαµε να τρώµε τα κρεµµύδια. Λάθος µεγάλο! Ήταν νύχτα όταν φθάσαµε στη Φυλακή της Αγιάς και οδηγηθήκαµε σε ένα κελί, µε το στόµα και την κοιλιά µας να δοκιµάζονται από τους κρεµµυδόπονους και την καρδιά µας να συνθλίβεται από το απειλητικό άγνωστο. Το µόνο «έπιπλο» στο κελί ήταν ένα κοµµένο κάτω από τη µέση σιδεροβάρελο για τις σωµατικές µας ανάγκες. Κανένα κάθισµα. Ο ύπνος στο πάτωµα. Μεσηµέρι και αργά το απόγευµα έξω από το Κελλί διανοµή της τροφής. Έτσι άρχισε σε αυτό το φρικτό κολαστήριο της Κρήτης τον καιρό της κατοχής το µαρτύριό µας, το βράδυ της 1ης Οκτωβρίου του 1943.

ΜΕΓΑ ΣΧΙΣΜΑ Ή ΜΕΓΑ ΛΑΘΟΣ;

Γραφει ο Αλέξανδρος Κ. Παπαδερός 

 Διεθνές συνέδριο στην Αυστρία επανεξετάζει το θέμα αν έγινε το 1054 «Σχίσμα» μεταξύ της Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας. Ο Σύνδεσμος των Καθηγητών Εκκλησιαστικής Ιστορίας όλων των Θεολογικών Σχολών της Αυστρίας αποφάσισε μετά από πρόταση του Χανιώτη Θεολόγου, αποφοίτου της Θεολογικής Σχολής Χάλκης και Ομότιμου Καθηγητή της Καθολικής Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Γκρατς Αυστρίας, να επανεξετάσει το θέμα αν πράγματι έγινε το 1054 στην Κωνσταντινούπολη «Σχίσμα» μεταξύ των Εκκλησιών Ανατολής και Δύσεως, καθώς συνήθως μέχρι σήμερα έχει παγιωθεί η εσφαλμένη άποψη ότι οι δύο Εκκλησίες τότε αναθεμάτισε η μία την άλλη, δημιουργώντας το Μέγα Σχίσμα και την διακοπή της Εκκλησίαστικής Κοινωνίας . Ο καθηγητής Γρηγόριος Λαρεντζάκης μετά από ενδελεχείς μελέτες κατέληξε στό συμπέρασμα ότι τότε, το 1054 στην Κωνσταντινούπολη δεν έγινε το λεγόμενο «Μέγα Σχίσμα» των Ἐκκλησιών Ανατολής και Δύσεως, δηλ. δεν καταδίκασε με αναθεματισμό η μία Εκκλησία την άλλη, αλλά έγινε επιδείνωση των σχέσεών των και της αποξενώσεώς των. Οι αναθεματισμοί έγιναν απο συγκεκριμένα πρόσωπα και αφορούσαν αυτά τα συγκεκριμένα πρόσωπα, δηλ. κυρίως τον Καρδινάλιο Ουμβέρτο και τον Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριο και όχι τις Εκκλησίες. Το συμπέρασμα των ερευνών του Καθηγητού Γρηγορίου Λαρεντζάκη ότι δεν υπήρξε κανένα εκκλησιαστικό Σχίσμα το 1054 έχει λάβει μεγάλη δημοσιότητα και κρίνεται ως αναγκαία αφετηρία νέας έρευνας των γεγονότων και απαρχή για την πορεία προς αναβίωση της εκκλησιαστικής ενότητας μεταξύ των Εκκλησιών Ανατολής και Δύσεως μετά από την λύση και των προβλημάτων που ακόμα υπάρχουν μεταξύ των. Για ιστορική και επιστημονική μελέτη διοργανώνει ο Σύνδεσμος των καθηγητών της Εκκλησιστικής Ιστορίας όλων των Θεολογικών Σχολών των Πανεπιστημίων της Αυστρίας σε συνεργασία μέ το Ινστιτούτο Ιστορίας και Θεολογίας των Ανατολικών Εκκλησιών τῆς Θεολογικής Σχολής της Βιέννης και με το Ίδρυμα ΠΡΟ ΟΡΙΕΝΤΕ το Διεθνές αυτό Συμπόσιο στις 16 και 17 Ιανουαρίου 2025 στην Βιέννη στους χώρους του Πανεπιστημίου, στην Αίθουσα της Συγκλήτου και στην Αίθουσα συνεδριάσεων του Καθηγητικού Συλλόγου της Θεολογικής Σχολής.

Το θέμα είναι: 1054 – έγινε πράγματι το «Σχίσμα» μεταξύ της Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας;» Ομιλητές θα είναι καθηγητές και καθηγήτριες από την Ορθόδοξη, την Καθολική και την Ευαγγελική Εκκλησία. Κύριος και πρώτος ομιλητής θα είναι από τπ Βατικανό ο Καρδινάλιος Kurt Koch, Πρόεδρος του Παπικού Συμβουλίου για την ενότητα των χριστιανών και Συμπρόεδρος του επισήμου Θεολογικού Διαλόγου μεταξύ της Καθολικής και της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Θα χαιρετίσουν ο εκπρόσωπος της Συνόδου των καθολικών επισκόπων της Αυστρίας επίσκοπος του Linz, αρμόδιος για οικουμενικά θέματα, ο Μητροπολίτης Αυστρίας και Έξαρχος Ουγγαρίας και Μεσευρώπης Αρσένιος και ο Πρόεδρος του Ιδρύματος ΠΡΟ ΟΡΙΕΝΤΕ. 

 Η φωτογραφία στο Πρόγραμμα του Συμποσίου του Πάπα Φραγκίσου και του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου «πρόσωπον πρός πρόσωπον» εμπνέει ευόδωση του Διαλόγου αποκατάστασης της ενότητας των Εκκλησιών μας. Διότι εάν γίνει γενικά αποδεκτό το συμπέρασμα των ερευνών του Λαρεντζάκη ότι δεν υπήρξε Σχίσμα του 1054 ο Οικουμενικός Διάλογος για την ενότητα των Εκκλησιών λαμβάνει εντελώς νέα προοπτική επιτυχίας. Ο Καρδινάλιος Kurt Koch έχει βεβαιώσει ήδη και δημοσίως ότι αποδέχεται το συμπέρασμα των ερευνών του κρητικού Θεολόγου Λαρεντζάκη. 

 Αναμένομεν λοιπόν με αισιοδοξία τα συμπεράσματα του σημαντικού αυτού θεολογικού Συμποσίου, το οποίο αφορά όλες τις Εκκλησίες.

ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ: ΜΙΑ ΔΙΑΤΑΓΗ ΚΑΙ ΜΥΡΙΑ ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΠΟΛΕΜΟΥ

Γράφει ο Αλέξανδρος Κ. Παπαδερός
 «Μας κατηγόρησαν ότι ελάβαμεν μέρος εις τας επιχειρήσεις της καταλήψεως παρά τους διεθνείς κανόνας του πολέμου και επομένως έπρεπε να χυθεί αίμα προς αντεκδίκησιν… Και ποιος εδίδαξεν τους χωρικούς Κρήτας τους παλιονόμους σας, τους οποίους σεις κατά πάσαν στιγμήν και διά παν συμφέρον σας παραβιάζετε και καταπατείτε με τα παλιοπάπουτσά σας; Άλλωστε ευρισκόμεθα εις εμπόλεμον κατάστασιν και είχαμεν γενικήν επι- στράτευσιν.».
Από το Ημερολόγιον του 16ετούς Λούλη Παναγιωτάκη, τυφεκισθέντος εις Αγιάν τον Αύγουστον του 1944.
«Φταίει η γερμανική διοίκηση, που έθεσε τους Κρητικούς εκτός νόμου τους πρώτους μήνες, τότε που ο κάθε Γερμανός είχε το δικαίωμα να σκοτώνει όποιον ήθελε. Τώρα είναι αργά πια. Δεν καταλάβαμε την ελληνική ψυχή. Έπρεπε ο Χίτλερ να κόψη παράσημα και να παρασημοφορήσει όλους τους Έλληνες που πολέμησαν για την πατρίδα τους.» 

Λόγοι Γερμανού δεκανέα προς Κρήτας κατά το 1944.
(Από το βιβλίο του Δήμου Ηρακλείου ΕΚΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΔΙΑΠΙΣΤΩ- ΣΕΩΣ ΩΜΟΤΗΤΩΝ ΕΝ ΚΡΗΤΗ, ΗΡΑΚΛΕΙΟ 1983, σ. 11).
Όπως είχαμε δημοσιεύσει τον Σεπτέμβριο του παρελθόντος έτους, ο Ulrich Kadelbach, Γερμανός κληρικός, διακεκριμένος θεολόγος και συγγραφέας, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη ζωή και το έργο του Ν. Καζαντζάκη και συνεργάτης της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης για τη διοργάνωση διεκκλησιαστικών συνεδρίων, σε ειδική τελετή στην Ακαδημία, πρόσφερε στην ανωτέρω Εταιρεία ένα πολύτιμο δώρο: Πεντακόσιες και πλέον σελίδες γερμανικών εγγράφων δικαστικού περιεχομένου, πού αναφέρονται σε εγκλήματα πολέμου, διαπραχθέντα από Γερμανούς στην Κρήτη κατά τη Μάχη και την Κατοχή, καθώς και μεγάλο αριθμό φωτογραφιών από την Κρήτη της αυτής περιόδου. Τα έγγραφα αυτά μεταφράζονται ήδη και θα δημοσιευθούν εάν υπάρξει η αναγκαία χρηματοδότηση. Σε κάθε περίπτωση τα έγγραφα και οι φωτογραφίες απο- τελούν μέρος του θεμέλιου λίθου του Αρχείου Τεκμηρίων της Μάχης, της Κατοχής και της Αντίστασης, το οποίον είναι ένα από τα βασικά προγράμματα της Εταιρείας.

Kurt Arthur Benno Student

Τι δεν μπορούσαμε να φαντασθούμε τότε; Ότι μεταξύ των εγγράφων αυτών θα ανακαλύπταμε άγνωστη σε μας μέχρι σήμερα ΔΙΑΤΑΓΗ, η οποία φέρει τη μεγάλη, μάλλον την κύρια ευθύνη για τα διαπραχθέντα εγκλήματα των Ναζί και τα δεινοπαθήματα του λαού μας.
Την αποκαλύπτουμε ακριβώς 80 χρόνια από την υπογραφή της.
Συντάκτης της Διαταγής και εντολέας της ήταν ο Kurt Arthur Benno Student, Στρατηγός Διοικητής του γερμανικού σώματος αλεξιπτωτιστών (Fallschirmjäger) και όλης της επιχείρησης MERKUR, την οποίαν είχε σχεδιάσει ο ίδιος. Aπο το ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία της Αθήνας μάλιστα αυτός διηύθυνε κατά τις πρώτες ημέρες την επιχείρηση. Ήρθε έπειτα στην Κρήτη, όπου συνέχισε να διευθύνει από γερμανικής πλευράς τη Μάχη. Ύστερα από την κατάληψη έμεινε μερικές εβδομάδες στο νησί ως ο πρώτος Διοικητής του «Φρουρίου Κρήτη».
Αποσβολωμένος προφανώς από την αναπάντεχη αντίσταση και από το μέγεθος των απωλειών σε ανθρώπινες ζωές, ιδίως των αλεξιπτωτιστών, αλλά και σε υλικά του πολέμου, και αξιοποιώντας την αμέλεια των ηγετών της Κρήτης με διακριτικά επιστράτευσης και να μην τον αφοπλίσουν, κυριεύεται από τη μανία της εκδίκησης, χωρίς συστολή και επίγνωση, ότι το πρώτο και μέγιστο έγκλημα πολέμου ήταν η απόφαση κατάληψης της Κρήτης και όσα από τα ναζιστικά στρατεύματα είχαν ήδη διαπραχθεί στο μαρτυρικό νησί μας εις βάρος του λαού και των Συμμάχων μας. Αποφάσισε λοιπόν να συντάξει και να θέσει σε άμεση εφαρμογή μια Διαταγή, στηριζόμενος σε εξουσία που χορηγούσε ο ίδιος ο Χίτλερ και σε έγκριση του Στρατάρχη της Αεροπορίας Hermann Wilhelm Göring. Είναι άτεγκτη Διαταγή αιμοβόρου και αιμοδιψούς εκδικητικότητας, αλλά και ληστρικής αχορτασιάς πλιατσικολόγων. Διαταγή που θεμελιώνεται σε επικρίσεις για παράβαση από τον λαό μας του δικαίου του πολέμου και για δήθεν θηριώδη συμπεριφορά έναντι αιχμαλώτων, τραυματιών ή ακόμη και νεκρών στρατιωτικών. Δικαιολογημένη είναι η υποψία μας, ότι ο Στρατηγός συνέταξε τη Διαταγή αυτοβούλως βέβαια, αλλά και υπό την πίεση σκόπιμης παραπληροφόρησης από στρατιώτες του, με ανακρίβειες και υπερβολές. Σε ένα από τα γερμανικά κείμενα των ημερών εκείνων διαβάζουμε π.χ.: «24 Μαΐου, ώρα 10. Πλησίον της Κανδάνου σκληρή μάχη με ελεύθερους σκοπευτές. Εκεί βρέθηκαν ακρωτηριασμένα μέλη της Μεραρχίας (95ο Τάγμα της Ορεινής Εμπροσθοφυλακής). Εκτελούνται αντίποινα». Είναι παντελώς αδιανόητο, οι Σελινιώτες εθελοντές, άνδρες, γυναίκες, έφηβοι, ακόμη και ιερείς, να μην είχαν άλλη έγνοια, παρά να ακρωτηριάζουν νεκρούς! Επειδή όμως δεν έχω, ούτε διεκδικώ αρμοδιότητες ειδικού Ιστορικού, ας απαντήσουν οι αρμόδιοι.
Ο Student φαίνεται εξάλλου ότι αγνοούσε ή παραγνώρισε το παμπάλαιο ελληνικό εθιμικό δίκαιο του υπέρ πατρίδος αγώνα πάντων, καθώς και τον πατροπαράδοτο σεβασμό των νεκρών, των δικών μας, αλλά και των αντιπάλων. Παρεμπιπτόντως μνημονεύω τον μακαριστό Δημήτριο Μιχελογιάννη, ο οποίος, ύστερα από τη Μάχη της Παναγιάς, (12-14 Νοεμβρίου 1944), είχε ετοιμάσει αυτό που θα έλεγε στους Γερμανούς, οι οποίοι είχε συμφωνηθεί ότι θα πήγαιναν στα Κεραμειά Χανίων για να παραλάβουν τους νεκρούς των: «Όπως βλέπετε, οι άνδρες του Τάγματός μου έχουν βάλει δάφνες στον πρόχειρο τάφο των Γερμανών. Οι Έλληνες τιμούμε τους νεκρούς των αντιπάλων μας, των εχθρών μας. Και τώρα και ανέκαθεν από την αρχαία εποχή. Στενοχωρηθήκαμε όμως που δεν σας βάλαμε όλους μέσα στο λάκκο». Δεν τόλμησαν όμως να πάνε!

Η Διαταγή του Student είχε άμεση δοκιμή, με πρώτο το Κοντομαρί και την επόμενη ημέρα την Κάντανο (με πρώτη εφαρμογή και στις δυο περιπτώσεις των εντολών 3 και 4 της Διαταγής). Η με απάνθρωπη μανία γενική εφαρμογή της Διαταγής γρήγορα δημιούργησε το κλίμα της τρομοκρατίας και των πολλαπλών δεινοπαθημάτων του λαού μας καθ’ όλη τη διάρκεια της Κατοχής.
Σήμερα, ακριβώς 80 χρόνια από την ημέρα υπογραφής της (31 Μαΐου 1941), η Εταιρεία μας παραδίδει την επαίσχυντη Διαταγή προς γνώση και ανάθεμα, αλλά και παραμυθία της ψυχής των θυμάτων της και των οικείων αυτών. Η μετάφραση είναι του Γ. Ηλιόπουλου.
Η ΔΙΑΤΑΓΗ
Γενική Διοίκηση του 11ου Σώματος Αεροπορίας
Αρχηγείο Μάχης, 31η Μαΐου 1941 

Ο Στρατηγός-Διοικητής
Θέμα: Αντίποινα.
Έχει διαπιστωθεί πέραν πάσης αμφιβολίας: α) Ότι ο πληθυσμός της Κρήτης (συμπεριλαμβανομένων των γυναικών και των νέων) έχει συμμετάσχει στις μάχες άμεσα και σε μεγάλη έκταση.
β) Ειδικότερα, ότι ως ελεύθεροι σκοπευτές επιχείρησαν με ενέδρες να παρενοχλήσουν τις συνδέσεις των μονάδων μας,
γ) Ότι κακοποίησαν και βασάνισαν τους τραυματίες μας,
δ) Ότι δολοφόνησαν με τον πιο βάρβαρο τρόπο τους αιχμαλωτισμένους στρατιώτες μας, 

ε) Ότι, τέλος, ακόμη και πτώματα ακρωτηρίασαν με τρόπο εκδικητικό και κτηνώδη.
Η μονάδα έχει ήδη αντιμετωπίσει εξ ιδίων δυνάμεων την κατάσταση κατά τη διάρκεια των εχθροπραξιών, στον βαθμό που κάτι τέτοιο ήταν δυνατόν, από θέση νόμιμης άμυνας. Τώρα έχει έρθει ο κατάλληλος χρόνος να αντιμετωπιστούν βάσει σχεδίου όλες οι παρόμοιες περιπτώσεις, να επιβληθούν αντίποινα και να συσταθούν ποινικά δικαστήρια, τα οποία επίσης προορίζονται να λειτουργήσουν αποτρεπτικά στο μέλλον.
Έχω την πρόθεση να προχωρήσω προς αυτή την κατεύθυνση με την έσχατη σκληρότητα. Χάριν του σκοπού αυτού διατάσσω:
1) Για όλες τις φρικαλεότητες που μου έγιναν γνωστές (ιδίως στην περιοχή Μάλεμε-Καστέλι) θα φροντίσω προσωπικά να υπάρξει άμεση ανταπόδοση.
2) Υπό την επίβλεψη των Διοικητών των Διοικήσεων της Ανατολής (Στρατηγός Ρίνγκελ) και της Δύσης (Συνταγματάρχης Ράμκε) πρέπει στα Συντάγματα ή στις άλλες μέχρι τούδε αυτοδύναμες Μονάδες Μάχης να οριστούν άμεσα κατάλληλοι παλαιότεροι αξιωματικοί, οι οποίοι θα ασχοληθούν άμεσα με όλες τις παρόμοιες περιπτώσεις μέχρι του σημείου της πλήρους ανταπόδοσης. Θεωρώ ότι έχει ιδιαίτερη σημασία να επιβάλλονται τα αντίποινα -στο μέτρο του δυνατού- από την ίδια τη Μονάδα Μάχης που υπήρξε θύμα των κτηνωδών φρικαλεοτήτων.
3) Ως (δυσανάγνωστη λέξη) επιτετραμμένος της Γενικής Διοίκησης για τα αντίποινα ορίζεται ο Ταγματάρχης Μποκ, για τον οποίον το παρόν έργο αποτελεί τώρα το κύριο καθήκον του.
Ως μορφές αντιποίνων εξετάζονται τα εξής:
1) Τουφεκισμοί,
2) Αναγκαστική φορολογία,
3) Ολοσχερείς πυρπολήσεις οικισμών (μετά από προηγούμενη κατάσχεση όλων των χρηματικών ποσών, τα οποία πρέπει να περιέρχονται χωρίς εξαίρεση στην κατοχή των μελών της μονάδας).
4) Εξολόθρευση του ανδρικού πληθυσμού ολόκληρων περιοχών.
Η έγκριση για τα μέτρα των κατηγοριών 3) και 4) εναπόκειται σε μένα προσωπικά. Πρέπει να ζητείται δια της συντομότερης οδού (αιτιολογημένη με λέξεις-κλειδιά).
Το ζητούμενο είναι τώρα να προχωρήσουμε στη μέγιστη επίσπευση όλων των μέτρων, αφήνοντας κατά μέρος όλες τις τυπικές διαδικασίες και παρακάμπτοντας συνειδητά τα ει- δικά δικαστήρια.
Δεδομένης της όλης κατάστασης πραγμάτων, τα προηγούμενα αποτελούν υπόθεση του στρατεύματος και όχι των τακτικών δικαστηρίων.
Επιπροσθέτως, πρέπει να μου υποβληθεί άμεσα το φωτογραφικό και γραπτό υλικό που είναι ήδη διαθέσιμο και πρόκειται να συγκεντρωθεί το συντομότερο δυνατόν, ομοίως και τα προσωπικά στοιχεία όλων των κακοποιημένων, δολοφονημένων και ακρωτηριασμένων σύμφωνα με το ακόλουθο υπόδειγμα:
Βαθμός Όνομα Μονάδα Εύρημα Οικογενειακή κατάσταση-πλησιέστεροι συγγενείς.
Κατάλογος αποδεκτών: Διοίκηση Ανατολής (Στρατηγός Ρίνγκελ), με την παράκληση να διενεργήσει ειδική εξέταση των πραγμάτων στο 2ο Σύνταγμα Αλεξιπτωτιστών (Ρέθυμνο), όπως επίσης και στο 1ο (Ηράκλειο).
Διοίκηση Δύσης (Συνταγματάρχης Ράμκε) ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ
Προϊστάμενος Ταγματάρχης Μποκ.
Ο Στρατηγός-Διοικητής 

υπογραφή: Στούντεντ
Θα κλείσω τη δημοσίευση με δυο ομολογίες. Η πρώτη είναι του διάσημου Γερμανού Φιλοσόφου και Παιδαγωγού Eduard Spranger στην από 25.7.1962 επιστολή του προς εμένα:
«Leider ist mir bekannt, wie unglücklich das Vorgehen der Deutschen gerade in Kreta gewesen ist. Dieser Fleck läßt sich von unserer Ehre nicht abwaschen.»
«Γνωρίζω δυστυχώς πόσον ατυχής υπήρξε η συμπεριφορά των Γερμανών κατεξοχήν στην Κρήτη. Αυτή η κηλίδα δεν μπορεί να ξεπλυθεί από την τιμή μας.» (Βλπ. ολόκληρη την επιστολή στο Α. Κ. Παπαδερός, ΜΕ ΤΟΝ ΚΙΣΑΜΟΥ ΚΑΙ ΣΕΛΙΝΟΥ ΕΙΡΗΝΑΙΟΝ ΕΠΙ ΤΡΑΧΕΙΑΣ ΟΔΟΥ, 2014, σ. 160 εξ.).
Η δεύτερη είναι από τον χαιρετισμό του Πρέσβη της Γερμανίας στην Ελλάδα Δόκτορα Έρνστ Ράιχελ στο Γερμανικό Κοιμητήριο του Μάλεμε την Κυριακή 23 Μαΐου 2021: «Ο επιθετικός πόλεμος, τον οποίο διεξήγαγε η Γερμανία, αλλά και η μνήμη των εγκλημάτων πολέμου, τα οποία διαπράχθηκαν από Γερμανούς στρατιώτες, συνεχίζει να γεμίζει εμάς τους Γερμανούς και σήμερα με ντροπή και θλίψη».

*Ο Αλέξανδρος Κ. Παπαδερός, είναι Πρόεδρος της Εταιρείας Ίδρυσης και Διοίκησης του Μουσείου της Μάχης της Κρήτης, της Κατοχής και της Αντίστασης.