Ενετική γκραβούρα της νήσου Γραμβούσας.
Α’ μέρος. Μαρινάκη Στέλλα
Ιστοριοδίφης.
Ένα από τα λιγότερο γνωστά ιστορικά γεγονότα των επαναστατικών χρόνων στην Κρήτη είναι και αυτό που θα εξετάσουμε στο παρόν άρθρο και σχετίζεται άρρηκτα με την ιστορία της Γραμβούσας μετά την απελευθέρωσή της. Πρόκειται για ένα ιστορικό γεγονός από τα χιλιάδες, τα οποία δεν έχουν αξιολογηθεί και μελετηθεί στις λεπτομέρειές τους, ενώ εξακολουθούν να παραμένουν άγνωστα στο ευρύ κοινό. Ήταν η περίοδος που ακολούθησε το ξέσπασμα της Επανάστασης του 1821. Πολλοί Κρητικοί που ζούσαν μακριά από το νησί τους προσπαθούσαν με κάθε δυνατό τρόπο να βοηθήσουν τον αγώνα για την απελευθέρωση της πατρίδας τους που παρέμενε ακόμη υπόδουλη στον Τούρκο δυνάστη.
Ένας εξ αυτών ήταν και ο Εμμανουήλ Αντ. Αντωνιάδης (1791 – 1863), ο «από την Κρήτην, εκ της επαρχίας Κυδωνίας, εκ Χαλέπας ορμώμενος, εκ του γένους Μελισσινών…»1* Η επιφανής αυτή οικογένεια γαιοκτημόνων είχε καταγωγή από το χωριό Κυρτομάδω στην Αγιά Χανίων. Πρωτότοκος γιος, εκ των υπολοίπων τεσσάρων αδελφών του, ο νεαρός Εμμανουήλ ταξίδεψε στην Κωνσταντινούπολη για να σπουδάσει, όπου και μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του εκεί (1814-1821) εξάσκησε για τις ανάγκες του βιοπορισμού του το επάγγελμα του εμπόρου, ενώ παράλληλα δημοσιογραφούσε με μεγάλη επιτυχία. Υπήρξε μάλιστα αντιπρόσωπος και συνεργάτης του περιοδικού «Μέλισσα», που εξέδιδε από το 1819 στο Παρίσι ο Κερκυραίος λόγιος Σπυρίδων Κονδός. Καθώς επίσης αρθρογραφούσε και στον «Λόγιο Ερμή» (που από το 1811 έως το 1821 εξέδιδε στη Βιέννη ο Άνθιμος Γαζής) και ήταν έντυπο – πνευματικός φάρος για το υπόδουλο έθνος.
Η κοινωνική δραστηριότητα του τον έφερνε συχνά σε επαφή με πολλούς Έλληνες πατριώτες οι οποίοι εμφορούντο από κοινά ιδανικά και πόθο για την απελευθέρωση της υπόδουλης πατρίδας τους. Ο Νικόλαος Δραγούμης 2* γράφει γι’ αυτόν χαρακτηριστικά: «… εμπορευόμενος εν Κωνσταντινουπόλει κατέλειπε συνεχώς τας υποθέσεις αυτού, ίνα απελθών συσκεφθεί μ’ άλλων εταίρων Ελλήνων περί του Μεγάλου της Πατρίδος αγώνος και συνεζήτουν περιπαθώς τα της συνδρομής ενός εκάστου…. Και ούτως ως Κρής περιέγραφε εμφορούμενος από πατριωτικό πάθος την φιλοπατρίαν και τον ηρωισμόν των συμπατριωτών του, οι οποίοι απέθανον επί ελευθερίας και αποκεφαλίσθησαν, και άλλοι καταντήσαντες να στερούνται και του επιουσίου, ενώ πάμπολλοι λιμοκτονούντες…».
Το 1821 εγκαταλείπει την Πόλη, ταξιδεύει αρχικά στα Αγγλοκρατούμενα τότε Επτάνησα και εν συνεχεία το καλοκαίρι του ίδιου έτους βρίσκεται στην Οδησσό (το διαβατήριο του φέρει ημερομηνία αναχώρησης την 2α Ιουλίου 1821). Ύστερα, επιστρέφει πίσω στην πατρίδα, όπου επιδιώκει να συναντήσει τους ανθρώπους εκείνους που θα βοηθήσουν τον αγώνα της Κρήτης.3* Η παρουσία, η μόρφωση, η γλωσσομάθεια και το ήθος του Εμμανουήλ Αντωνιάδη εμπνέουν όσους τον γνωρίζουν. Δεν είναι τυχαίο ότι συμμετείχε ως πληρεξούσιος της Κρήτης (και μέλος του Βουλευτικού) στην Α’ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου το 1822, στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους το 1823 και στην Γ’ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας το 1827.
Συγκεντρώνει γύρω του εθελοντές, εξασφαλίζει εφόδια, όπλα και χρήματα και ετοιμάζεται για την κάθοδο στο πολύπαθο νησί του, πιθανόν προς τα τέλη του 1821. 4* Την ίδια περίοδο κατέβηκαν στην Κρήτη και ο ιερωμένος Νεόφυτος Οικονόμου, ο Καλλίνικος Κριτοβουλίδης, ο νεοδιορισθείς ως Γενικός Διοικητής Κρήτης Μιχαήλ Κομνηνός – Αφεντούλιεφ, του οποίου ο Αντωνιάδης διετέλεσε «πρωτογραμματεύς». Λίγα χρόνια αργότερα, ο Αντωνιάδης μαζί με τον Δημ. Καλλέργη και τον Ν. Οικονόμου έθεσαν σε εφαρμογή το σχέδιο τους για την απελευθέρωση της Γραμβούσας, που τελικά επετεύχθη τον Αύγουστο του 1825. Συμμετείχαν επίσης στην αποστολή αυτή Αποκορωνιώτες, Κυδωνιάτες, Σφακιανοί και Κισσαμίτες αγωνιστές.5* Στην Κρήτη συνάντησε πολλούς ακόμα πατριώτες που εντάχθηκαν στην ομάδα. Πλείστοι είναι οι ιστορικοί που έχουν ασχοληθεί με τα γεγονότα αυτά της λεγόμενης «περιόδου Γραμβούσας» και τα έχουν περιγράψει με εμπεριστατωμένο και τεκμηριωμένο τρόπο.
Θα επικεντρωθούμε λοιπόν μόνο στο λιγότερο γνωστό περιστατικό της συνάντησης εν πλω, μεταξύ Κρήτης και Πελοποννήσου, την 4η Ιανουαρίου 1828, ανάμεσα στον Κυβερνήτη της Ελλάδος Ι. Καποδίστρια και στον Εμμ. Αντωνιάδη, που μαζί με τον Χατζημιχάλη Νταλιάνη, τον Δημ. Καλλέργη και τον Καλλίνικο Κριτοβουλίδη επέβαιναν στο Μπρίκι «Λεωνίδας» με προορισμό τη Δυτική Κρήτη.6*
Είχαν φορτώσει εφόδια για τους κατοίκους του κάστρου της Γραμβούσας, που ως γνωστόν μετά την απελευθέρωση του το 1825 είχε κατοικηθεί από εκατοντάδες οικογένειες Κρητικών, αφού ήταν το μοναδικό ελεύθερο κομμάτι του νησιού. Μέσα στο «μπρίκι» είχαν επιβιβαστεί επίσης οι ιππείς του Νταλιάνη για την ενίσχυση του Κρητικού αγώνα.
Χαρακτηριστικός τύπος «Μπρικιού».
Πλησιάζοντας την νησίδα Παραπόλα, δίπλα τους έπλεε το αγγλικό δίκροτο 7* «Ουόρσπιτς» στο οποίο επέβαινε ο Ι. Καποδίστριας με την ακολουθία του με προορισμό το Ναύπλιο, ώστε να αναλάβει την διακυβέρνηση του νεοσύστατου κράτους. Με βάρκα που κατέβασαν από το «Λεωνίδας» οι Κρητικοί πλησίασαν το αγγλικό πλοίο και ο Αντωνιάδης ανέβηκε πάνω. Ο Κριτοβουλίδης, ο οποίος ήταν παρών, μας περιγράφει τη συνάντηση των δύο ανδρών: «Άμα αρξάμενοι του έτους 1828 ήρχετο εις Γραμβούσαν επί του Ελληνικού βρικίου «Λεωνίδας» ο Χ. Μιχάλης Ταλιάνος μεθ’ ου συνέπλεε και ο Αντωνιάδης και υπό των Κρητών στρατολογηθέν ιππικόν. Συνηντήθη δε κατά την 4ην Ιανουαρίου απέναντι της Πελοποννήσου περί την ερημόνησον Παραπόλαν με το Αγγλικό δίκροτον «Ουάραπιτς», το οποίον έφερε εις την Ελλάδαν τον Κυβερνήτην Ιωάννη Καποδίστρια….. μετέβησαν δε εις αυτό τότε ο Αντωνιάδης, όπου έλαβεν την πολύωρον συνέντευξιν μετά του Καποδιστρίου, τω εκοινοποίησαν κατά τα εικός τον σκοπόν του επιχειρήματός των…». 8* Εδώ θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι για να γίνει δεκτός από τον Καποδίστρια και μάλιστα υπό τέτοιες συνθήκες, ο Κυβερνήτης κατά πάσα πιθανότητα γνώριζε την ύπαρξή και την πολιτική – δημοσιογραφική δράση του Αντωνιάδη.
Ο Αντωνιάδης λοιπόν, ο οποίος σύμφωνα με μαρτυρίες πολλών, «εδακτυλοδεικτείτο ως ρήτωρ»,9* περιέγραψε στον Κυβερνήτη τα δεινά των Κρητικών, την πικρία τους που το νησί τους έμενε έξω από την ελεύθερη Ελλάδα, καθώς και τα γεγονότα της απελευθέρωσης της Γραμβούσας που είχαν προηγηθεί. Μετέφερε επίσης στον Κυβερνήτη τον διακαή πόθο των Κρητικών για την απελευθέρωση και την Ένωση του νησιού τους με την μητέρα Ελλάδα. Έδωσε έμφαση επίσης στο πόσο αποφασισμένοι και προετοιμασμένοι είναι ώστε σύντομα να αναζωπυρώσουν την επανάσταση κατά των Τούρκων, με επίκεντρο την Γραμβούσα, ώστε πάση θυσία να επιτύχουν επί τέλους την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού.
Συγκεντρώνει γύρω του εθελοντές, εξασφαλίζει εφόδια, όπλα και χρήματα και ετοιμάζεται για την κάθοδο στο πολύπαθο νησί του, πιθανόν προς τα τέλη του 1821. 4* Την ίδια περίοδο κατέβηκαν στην Κρήτη και ο ιερωμένος Νεόφυτος Οικονόμου, ο Καλλίνικος Κριτοβουλίδης, ο νεοδιορισθείς ως Γενικός Διοικητής Κρήτης Μιχαήλ Κομνηνός – Αφεντούλιεφ, του οποίου ο Αντωνιάδης διετέλεσε «πρωτογραμματεύς». Λίγα χρόνια αργότερα, ο Αντωνιάδης μαζί με τον Δημ. Καλλέργη και τον Ν. Οικονόμου έθεσαν σε εφαρμογή το σχέδιο τους για την απελευθέρωση της Γραμβούσας, που τελικά επετεύχθη τον Αύγουστο του 1825. Συμμετείχαν επίσης στην αποστολή αυτή Αποκορωνιώτες, Κυδωνιάτες, Σφακιανοί και Κισσαμίτες αγωνιστές.5* Στην Κρήτη συνάντησε πολλούς ακόμα πατριώτες που εντάχθηκαν στην ομάδα. Πλείστοι είναι οι ιστορικοί που έχουν ασχοληθεί με τα γεγονότα αυτά της λεγόμενης «περιόδου Γραμβούσας» και τα έχουν περιγράψει με εμπεριστατωμένο και τεκμηριωμένο τρόπο.
Θα επικεντρωθούμε λοιπόν μόνο στο λιγότερο γνωστό περιστατικό της συνάντησης εν πλω, μεταξύ Κρήτης και Πελοποννήσου, την 4η Ιανουαρίου 1828, ανάμεσα στον Κυβερνήτη της Ελλάδος Ι. Καποδίστρια και στον Εμμ. Αντωνιάδη, που μαζί με τον Χατζημιχάλη Νταλιάνη, τον Δημ. Καλλέργη και τον Καλλίνικο Κριτοβουλίδη επέβαιναν στο Μπρίκι «Λεωνίδας» με προορισμό τη Δυτική Κρήτη.6*
Είχαν φορτώσει εφόδια για τους κατοίκους του κάστρου της Γραμβούσας, που ως γνωστόν μετά την απελευθέρωση του το 1825 είχε κατοικηθεί από εκατοντάδες οικογένειες Κρητικών, αφού ήταν το μοναδικό ελεύθερο κομμάτι του νησιού. Μέσα στο «μπρίκι» είχαν επιβιβαστεί επίσης οι ιππείς του Νταλιάνη για την ενίσχυση του Κρητικού αγώνα.
Πλησιάζοντας την νησίδα Παραπόλα, δίπλα τους έπλεε το αγγλικό δίκροτο 7* «Ουόρσπιτς» στο οποίο επέβαινε ο Ι. Καποδίστριας με την ακολουθία του με προορισμό το Ναύπλιο, ώστε να αναλάβει την διακυβέρνηση του νεοσύστατου κράτους. Με βάρκα που κατέβασαν από το «Λεωνίδας» οι Κρητικοί πλησίασαν το αγγλικό πλοίο και ο Αντωνιάδης ανέβηκε πάνω. Ο Κριτοβουλίδης, ο οποίος ήταν παρών, μας περιγράφει τη συνάντηση των δύο ανδρών: «Άμα αρξάμενοι του έτους 1828 ήρχετο εις Γραμβούσαν επί του Ελληνικού βρικίου «Λεωνίδας» ο Χ. Μιχάλης Ταλιάνος μεθ’ ου συνέπλεε και ο Αντωνιάδης και υπό των Κρητών στρατολογηθέν ιππικόν. Συνηντήθη δε κατά την 4ην Ιανουαρίου απέναντι της Πελοποννήσου περί την ερημόνησον Παραπόλαν με το Αγγλικό δίκροτον «Ουάραπιτς», το οποίον έφερε εις την Ελλάδαν τον Κυβερνήτην Ιωάννη Καποδίστρια….. μετέβησαν δε εις αυτό τότε ο Αντωνιάδης, όπου έλαβεν την πολύωρον συνέντευξιν μετά του Καποδιστρίου, τω εκοινοποίησαν κατά τα εικός τον σκοπόν του επιχειρήματός των…». 8* Εδώ θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι για να γίνει δεκτός από τον Καποδίστρια και μάλιστα υπό τέτοιες συνθήκες, ο Κυβερνήτης κατά πάσα πιθανότητα γνώριζε την ύπαρξή και την πολιτική – δημοσιογραφική δράση του Αντωνιάδη.
Ο Αντωνιάδης λοιπόν, ο οποίος σύμφωνα με μαρτυρίες πολλών, «εδακτυλοδεικτείτο ως ρήτωρ»,9* περιέγραψε στον Κυβερνήτη τα δεινά των Κρητικών, την πικρία τους που το νησί τους έμενε έξω από την ελεύθερη Ελλάδα, καθώς και τα γεγονότα της απελευθέρωσης της Γραμβούσας που είχαν προηγηθεί. Μετέφερε επίσης στον Κυβερνήτη τον διακαή πόθο των Κρητικών για την απελευθέρωση και την Ένωση του νησιού τους με την μητέρα Ελλάδα. Έδωσε έμφαση επίσης στο πόσο αποφασισμένοι και προετοιμασμένοι είναι ώστε σύντομα να αναζωπυρώσουν την επανάσταση κατά των Τούρκων, με επίκεντρο την Γραμβούσα, ώστε πάση θυσία να επιτύχουν επί τέλους την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού.
Ο Καποδίστριας παρακολουθούσε με έκπληξη την ενθουσιώδη και γεμάτη πατριωτισμό περιγραφή των γεγονότων από τον Αντωνιάδη και μετά το πέρας της πολύωρης αυτής συνάντησης, απάντησε με προβληματισμό απευθυνόμενος στους Κρητικούς: «… τοις εσύστησεν δε και εκείνος αποχωριζομένοις την εις τας πράξεις των προσοχήν και φρόνησιν ως προς την θέσιν μάλιστα εις ην ευρίσκετο εις το συμμαχικόν συμβούλιον, ως και η Γραμβούσα δια τας πράξεις της…» όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Κριτοβουλίδης στη σελ. 388 των Απομνημονευμάτων του.10*
Εξώφυλλο της έκδοσης των Απομνημονευμάτων του Καλλίνικου Κριτοβουλίδη
1* .(Βλ. Βελλιανίτης Θ., 1928, σελ.11)
2* Ο Νικόλαος Δραγούμης ήταν αυτός που μαζί με τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο και τον Αλέξανδρο Ραγκαβή ίδρυσαν το περιοδικό «Πανδώρα» και υπήρξε διευθυντής του από το 1856 έως το 1872. Στο έργο του «Ιστορικαί Αναμνήσεις» τομ. Α’, παραθέτει πλείστες πληροφορίες για τα γεγονότα της προεπαναστατικής αυτής περιόδου. Γόνος αριστοκρατικής οικογένειας, με καταγωγή από την Κωνσταντινούπολη, ήταν πατέρας του Στέφανου Δραγούμη (Γενικού Διοικητή Κρήτης, 1912) και παππούς του Ίωνα Δραγούμη, ο οποίος δολοφονήθηκε το 1920.
3* Με την επιστροφή του στην Ελλάδα λοιπόν εγκαταστάθηκε αρχικά στο Ναύπλιο. Από την περίοδο εκείνη χρονολογείται η φιλία και η συνεργασία του με τον Αδαμάντιο Κοραή. Αργότερα το 1833 μετοίκησε στην Αθήνα.
4* Βλ. Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 38-39. Μαρτυρείται ότι ο Εμμ. Αντωνιάδης συνόδευσε τον Αφεντούλιεφ κατά την άφιξή του στην Κρήτη τον Νοέμβριο του 1821.
5* Κριτοβουλίδης Κ., «Απομνημονεύματα», σελ. 319 κ.ε. Βλ. Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 56.
6* Μπρίκι: Από το Αγγλικό brig και το Γαλλικό brick. Ο ελληνικός ναυτικός όρος είναι «πάρων». Πολεμικό ευέλικτο, δίστηλο σκάφος με ψηλά ιστία και τετράγωνα πανιά (σίπαρο και υπερσίπαρο). Έφερε στο κατάστρωμά του 18-20 πυροβόλα των 12 – 18 λίτρων, είχε πλήρωμα 50-80 άνδρες, μήκος 35 μέτρα και εκτόπισμα 500 τόνων. Πρώτοι οι Υδραίοι ναυπήγησαν αυτό το είδος πλοίου. Το Μπρίκι «Λεωνίδας» των αδελφών Τομπάζη, ναυπηγήθηκε από ξύλο πεύκου το 1811, έφερε 18 πυροβόλα, και είχε μήκος 35,5 ναυπηγικούς πήχεις.
7* Δίκροτο: Βαρύ πολεμικό πλοίο με τρία καταστρώματα, τρία κατάρτια με τετράγωνα πανιά. Έφερε 90 πυροβόλα σε σειρά στις δύο πλευρές του, που έβγαιναν από τετράγωνες κανονιοθυρίδες. Είχε ισχυρή δύναμη πυρός, αν και ήταν λιγότερο ευκίνητο λόγω βάρους, και οι Έλληνες ναυτικοί το ονόμαζαν «Ντελίνι».
8* Κριτοβουλίδης Κ., «Απομνημονεύματα», κεφ. Θ’, «Συμβάντα από 1ης Ιανουαρίου 1828 μέχρι τέλους Ιουλίου του αυτού έτους», σελ. 387-388.
9* Αυτή η επαινετική φράση προς τον Εμμ. Αντωνιάδη προέρχεται από το έργο του Νικόλαου Δραγούμη.
10* Ο Κριτοβουλίδης αποτελεί τη μοναδική πρωτογενή πηγή για τη συνάντηση αυτή, μεταξύ Αντωνιάδη –Καποδίστρια. Για την ιστορική σημασία του γεγονότος στο ευρύτερο πλαίσιο της λεγόμενης «περιόδου Γραμβούσας», βλ. Πρωτοψάλτης Εμμ., 1976, σελ. 202-203.
συνεχίζεται με το 2ο και τελευταίο μέρος αύριο
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου