Ιστοριοδίφης.
ΕΔΩ το 1ο μερος
Η Γραμβούσα την περίοδο εκείνη είχε εξελιχθεί σε ένα όντως πολύπλευρο και φλέγον ζήτημα για την Ελλάδα σε σχέση και με τους Ευρωπαίους συμμάχους της. Ο Κυβερνήτης συνέστησε λοιπόν «προσοχήν και φρόνησιν» υπονοώντας το γεγονός ότι κάποιοι κάτοικοι της Γραμβούσας επιδίδοντο στην πειρατεία. Για την εξάλειψή της είχαν καταπλεύσει στα νερά της 10 πολεμικά πλοία της Αγγλίας και της Γαλλίας υπό τις διαταγές των Ναυάρχων Θωμά Σταίηνς και Ρεβερσώ αντίστοιχα. Στη ναυτική μοίρα συμμετείχε και η φρεγάτα «Καμβρία» στην οποία επέβαινε ο Αλ. Μαυροκορδάτος ως απεσταλμένος – μεσολαβητής της Ελληνικής Κυβερνήσεως. 1* .
Είναι γνωστά τα δυσάρεστα γεγονότα που διαδραματίζονταν την περίοδο εκείνη γύρω από τα Γραμβουσιανά νερά με την έξαρση της πειρατείας, παρόλο που δεν είχε την αποδοχή του επίσημου Κρητικού Συμβουλίου των αγωνιστών. Το φρούριο αποκλείστηκε από τον Ευρωπαϊκό στόλο και οι προσπάθειες διαπραγματεύσεων με τους αρχηγούς των πειρατικών ομάδων κατέληξαν άκαρπες. Οι Ευρωπαϊκές δυνάμεις απείλησαν να βομβαρδίσουν το κάστρο αν δεν παραδοθούν τα πειρατικά σκάφη. Τελικά ο βομβαρδισμός πραγματοποιήθηκε στις 19 Ιανουαρίου 1828 από την φρεγάτα “ISIS”. Η Ελληνική Κυβέρνηση έστειλε την φρεγάτα «ΕΛΛΑΣ» υπό τον Ναύαρχο Κόχραν για να καταστείλει την πειρατεία. Η Βρετανική φρεγάτα “Sibilla” στην προσπάθεια της να καταδιώξει τους πειρατές, αναγκάστηκε σε υποχώρηση χάνοντας 40 άνδρες του πληρώματος της! Τα περίπλοκα αυτά γεγονότα δεν θα μπορούσαν να αναπτυχθούν αναλυτικά στο παρόν σύντομο άρθρο.
Στα ταραγμένα χρόνια που ακολούθησαν, καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αι., με τις επαναστατικές ενέργειες των Κρητικών, με τις σφαγές και τις λεηλασίες που οι Τούρκοι πραγματοποίησαν σ’ ολόκληρο το νησί, αλλά και με την αδιαφορία που οι Μεγάλες Δυνάμεις επέδειξαν προς το Κρητικό Ζήτημα, η πολυπόθητος ελευθερία ολοένα φαινόταν να απομακρύνεται. Οι Κρητικοί εν τω μεταξύ έχασαν αρκετές ευκαιρίες εξ αιτίας των τοπικών και προσωπικών διαφωνιών, καθώς και των αρχηγικών φιλοδοξιών που οι Τούρκοι, δυστυχώς, τις εκμεταλλεύτηκαν προς όφελός τους.
Αυτές οι φιλοδοξίες και οι έριδες ζημίωναν κάθε φορά τα μέγιστα τις πατριωτικές προσπάθειες για την υλοποίηση του ενωτικού πόθου. «…Ο ολέθριος για τον Αγώνα διαχωρισμός των αρχηγών σε Ανατολικούς και Δυτικούς, Κατωμερίτες και Ορεινούς, αλλά και οι αξιώσεις των Σφακιανών που απαιτούσαν τον διορισμό τους στη Γενική Διοίκηση, παρόλο που ήταν άξιοι πατριώτες, φέρουν ωστόσο την ευθύνη, διότι έτσι αφαίρεσαν από κάθε επαρχία της Κρήτης τη δυνατότητα ανάδειξης τοπικών ηγετικών μορφών…».2* Αυτή η διχόνοια αντικατοπτρίζεται ακόμα και στις περιγραφές των γεγονότων της εποχής εκείνης, συγκρίνοντας τις αφηγήσεις μεταξύ των δύο σπουδαιότερων έργων:
Η Γραμβούσα την περίοδο εκείνη είχε εξελιχθεί σε ένα όντως πολύπλευρο και φλέγον ζήτημα για την Ελλάδα σε σχέση και με τους Ευρωπαίους συμμάχους της. Ο Κυβερνήτης συνέστησε λοιπόν «προσοχήν και φρόνησιν» υπονοώντας το γεγονός ότι κάποιοι κάτοικοι της Γραμβούσας επιδίδοντο στην πειρατεία. Για την εξάλειψή της είχαν καταπλεύσει στα νερά της 10 πολεμικά πλοία της Αγγλίας και της Γαλλίας υπό τις διαταγές των Ναυάρχων Θωμά Σταίηνς και Ρεβερσώ αντίστοιχα. Στη ναυτική μοίρα συμμετείχε και η φρεγάτα «Καμβρία» στην οποία επέβαινε ο Αλ. Μαυροκορδάτος ως απεσταλμένος – μεσολαβητής της Ελληνικής Κυβερνήσεως. 1* .
Είναι γνωστά τα δυσάρεστα γεγονότα που διαδραματίζονταν την περίοδο εκείνη γύρω από τα Γραμβουσιανά νερά με την έξαρση της πειρατείας, παρόλο που δεν είχε την αποδοχή του επίσημου Κρητικού Συμβουλίου των αγωνιστών. Το φρούριο αποκλείστηκε από τον Ευρωπαϊκό στόλο και οι προσπάθειες διαπραγματεύσεων με τους αρχηγούς των πειρατικών ομάδων κατέληξαν άκαρπες. Οι Ευρωπαϊκές δυνάμεις απείλησαν να βομβαρδίσουν το κάστρο αν δεν παραδοθούν τα πειρατικά σκάφη. Τελικά ο βομβαρδισμός πραγματοποιήθηκε στις 19 Ιανουαρίου 1828 από την φρεγάτα “ISIS”. Η Ελληνική Κυβέρνηση έστειλε την φρεγάτα «ΕΛΛΑΣ» υπό τον Ναύαρχο Κόχραν για να καταστείλει την πειρατεία. Η Βρετανική φρεγάτα “Sibilla” στην προσπάθεια της να καταδιώξει τους πειρατές, αναγκάστηκε σε υποχώρηση χάνοντας 40 άνδρες του πληρώματος της! Τα περίπλοκα αυτά γεγονότα δεν θα μπορούσαν να αναπτυχθούν αναλυτικά στο παρόν σύντομο άρθρο.
Στα ταραγμένα χρόνια που ακολούθησαν, καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αι., με τις επαναστατικές ενέργειες των Κρητικών, με τις σφαγές και τις λεηλασίες που οι Τούρκοι πραγματοποίησαν σ’ ολόκληρο το νησί, αλλά και με την αδιαφορία που οι Μεγάλες Δυνάμεις επέδειξαν προς το Κρητικό Ζήτημα, η πολυπόθητος ελευθερία ολοένα φαινόταν να απομακρύνεται. Οι Κρητικοί εν τω μεταξύ έχασαν αρκετές ευκαιρίες εξ αιτίας των τοπικών και προσωπικών διαφωνιών, καθώς και των αρχηγικών φιλοδοξιών που οι Τούρκοι, δυστυχώς, τις εκμεταλλεύτηκαν προς όφελός τους.
Αυτές οι φιλοδοξίες και οι έριδες ζημίωναν κάθε φορά τα μέγιστα τις πατριωτικές προσπάθειες για την υλοποίηση του ενωτικού πόθου. «…Ο ολέθριος για τον Αγώνα διαχωρισμός των αρχηγών σε Ανατολικούς και Δυτικούς, Κατωμερίτες και Ορεινούς, αλλά και οι αξιώσεις των Σφακιανών που απαιτούσαν τον διορισμό τους στη Γενική Διοίκηση, παρόλο που ήταν άξιοι πατριώτες, φέρουν ωστόσο την ευθύνη, διότι έτσι αφαίρεσαν από κάθε επαρχία της Κρήτης τη δυνατότητα ανάδειξης τοπικών ηγετικών μορφών…».2* Αυτή η διχόνοια αντικατοπτρίζεται ακόμα και στις περιγραφές των γεγονότων της εποχής εκείνης, συγκρίνοντας τις αφηγήσεις μεταξύ των δύο σπουδαιότερων έργων:
Α) Την «Ιστορία των Σφακίων» του Γρηγόριου Παπαδοπετράκη, Αθήνα 1888 3* και Β) Τα «Απομνημονεύματα» του Κ. Κριτοβουλίδη.
Επιπροσθέτως, οι «πειρατευόμενοι» της Γραμβούσας, όπως τους ονομάζει ο Κριτοβουλίδης, λόγω «…άτοπων και ασυλλόγιστων διενέξεων….. επεδόθησαν πάλιν εις τον κλεπτικόν πόλεμον, και άλλοι δια ξηράς κατά σώματα κατέφυγον και εις Γραμβούσαν. Και ούτως ετελεύτα το έβδομον έτος του Κρητικού πολέμου.» (Κριτοβουλίδης, Κεφ. Η, σελ. 387).
Η πρώτη εκείνη συνάντηση μεταξύ των δύο ανδρών (Ι. Καποδίστρια και Εμμ. Αντωνιάδη) έμελλε να εξελιχθεί σε μια αμφιλεγόμενη σχέση «φιλίας» που την χαρακτήριζε ο θαυμασμός και η αμοιβαία εκτίμηση του ενός προς τον άλλον. Χωρίς αυτό να σημαίνει όμως ότι ο Αντωνιάδης δίσταζε να επικρίνει ενέργειες και αποφάσεις του Κυβερνήτη που θεωρούσε ότι ήταν αντίθετες στα συμφέροντα του λαού. Συχνά μέσα από τις σελίδες της «Ηούς» και της «Αθηνάς» έκαναν την εμφάνισή τους δημοσιεύματα και σχόλια για διάφορες κυβερνητικές και διοικητικές αποφάσεις, πάντοτε όμως με σεβασμό στο πρόσωπο του Κυβερνήτη και των θεσμών.4* Ο Αντωνιάδης δέχτηκε έντονη λογοκρισία για τις απόψεις του και μάλιστα φυλακίστηκε για διάστημα ενός μηνός.5*
Επιπροσθέτως, οι «πειρατευόμενοι» της Γραμβούσας, όπως τους ονομάζει ο Κριτοβουλίδης, λόγω «…άτοπων και ασυλλόγιστων διενέξεων….. επεδόθησαν πάλιν εις τον κλεπτικόν πόλεμον, και άλλοι δια ξηράς κατά σώματα κατέφυγον και εις Γραμβούσαν. Και ούτως ετελεύτα το έβδομον έτος του Κρητικού πολέμου.» (Κριτοβουλίδης, Κεφ. Η, σελ. 387).
Η πρώτη εκείνη συνάντηση μεταξύ των δύο ανδρών (Ι. Καποδίστρια και Εμμ. Αντωνιάδη) έμελλε να εξελιχθεί σε μια αμφιλεγόμενη σχέση «φιλίας» που την χαρακτήριζε ο θαυμασμός και η αμοιβαία εκτίμηση του ενός προς τον άλλον. Χωρίς αυτό να σημαίνει όμως ότι ο Αντωνιάδης δίσταζε να επικρίνει ενέργειες και αποφάσεις του Κυβερνήτη που θεωρούσε ότι ήταν αντίθετες στα συμφέροντα του λαού. Συχνά μέσα από τις σελίδες της «Ηούς» και της «Αθηνάς» έκαναν την εμφάνισή τους δημοσιεύματα και σχόλια για διάφορες κυβερνητικές και διοικητικές αποφάσεις, πάντοτε όμως με σεβασμό στο πρόσωπο του Κυβερνήτη και των θεσμών.4* Ο Αντωνιάδης δέχτηκε έντονη λογοκρισία για τις απόψεις του και μάλιστα φυλακίστηκε για διάστημα ενός μηνός.5*
Κατά την περίοδο που οι αγγλογαλλικές δυνάμεις επιχειρούσαν να πατάξουν την πειρατεία (1828), ο Αντωνιάδης κατηγορήθηκε ότι μια γολέτα που ανήκε σ’ αυτόν (την οποία είχε αγοράσει από κοινού με τον Νεόφυτο Οικονόμου με σκοπό τον εφοδιασμό σε τρόφιμα των ανθρώπων που είχαν καταφύγει στο κάστρο της Γραμβούσας), διεξήγαγε πειρατική έφοδο σε βρετανικό πλοίο αποσπώντας τα ναυτικά πανιά, που ήταν μεγάλης αξίας. Όταν ο ανακριτής ζήτησε από τον Αντωνιάδη να απολογηθεί με την κατηγορία του αναρχικού και πειρατή της Γραμβούσας (!), ο Κυβερνήτης αρνήθηκε να πιστέψει ότι αυτός ο υπερήφανος και μορφωμένος Κρητικός που γνώρισε ήταν ένοχος, επομένως δεν δέχτηκε την κακόβουλη αυτή μομφή.6* Ο Αντωνιάδης συνέταξε μάλιστα δύο επιστολές προς τον ίδιο τον Καποδίστρια για να υπεραμυνθεί της αθωότητάς του. 7* Όπως αναφέρει μάλιστα η Δέσποινα Κατηφόρη: «….επενέβησαν οι Σπ. Τρικούπης και Ιω. Γενατάς προς διάσωσιν του Αντωνιάδου από την ταπεινωτικήν καταδίκην. Οπωσδήποτε και ο Καποδίστριας δεν θα ήθελεν, ως ο αυτός Φιλήμων μαρτυρεί, την καταδίκην ανδρός διατελέσαντος βουλευτού.».8*
Η σχέση τους διακρινόταν πάντοτε από ανθρωπιά και αρχοντική ευγένεια παρά τις πολιτικές τους διαφωνίες. 9* Και δεν διστάζει να υπερασπιστεί και αυτός με τη σειρά του τον Κυβερνήτη γράφοντας εναντίον όσων έρχονται να τον κολακεύσουν για να κερδίσουν αξιώματα, καθώς και όσων τον βρίζουν γιατί τους αρνήθηκε. Τους προτείνει να τον σεβαστούν και να πάρουν παράδειγμα: «…. Από τον Σεβαστόν Πρόεδρον της Πολιτείας μας απογυμνωμένον παντάπασιν τους τίτλους του Κόμητος και άλλους…» και τους συμβουλεύει στο εξής να είναι: «…. Συμμορφούμενοι όλως διόλου με τους θεσμούς μας…». 10*
Όταν την 27η Σεπτεμβρίου 1831 έφτασε παντού η τραγική είδηση της δολοφονίας του Ι. Καποδίστρια στο Ναύπλιο, ο Αντωνιάδης, συντετριμμένος από το τραγικό αυτό γεγονός (όπως αργότερα και από τον θάνατο του Αδαμάντιου Κοραή στις 3 Απριλίου 1833), τήρησε αξιοπρεπή στάση μη θέλοντας να αναφέρει καν το έγκλημα, που θεώρησε ότι εν πολλοίς στρεφόταν κατά της Ελλάδος, παρ’ όλες τις ιδεολογικές διαφορές που τον χώριζαν με τον Κυβερνήτη. Και κάθε μετά θάνατον αναφορά στο πρόσωπό του θα ήταν ασέβεια στη μνήμη του.
Εξώφυλλο της εφημερίδας «Αθηνά».
Όσο για τον ίδιο τον Αντωνιάδη, απεβίωσε το 1863 στην Αθήνα, χωρίς να προλάβει να δει την αγαπημένη του πατρίδα την Κρήτη ελεύθερη από τον μακραίωνο τουρκικό ζυγό, ενωμένη με τον κορμό της μητέρας Ελλάδας.11* Δεν πρόλαβε όπως άλλοι συναγωνιστές του: «… να ανοίξωσιν τους οφθαλμούς προς τον ήλιον μη σκοτιζόμενον υπό των νεφών της δουλείας και να πατήσωσι γην ελευθέραν…».12* Πόθο για τον οποίο είχε αφιερώσει το μεγαλύτερο μέρος της πολυσχιδούς και πολυτάραχης ζωής του!
1* Βλ. Πρωτοψάλτης Εμμ., 1976, σελ. 205-206
2* Βλ. Ανδρουλάκης Ι., 1997, σελ.190.
3* Στην ιστορία του Γρ. Παπαδοπετράκη παραλείπεται η οποιαδήποτε αναφορά στην συνεισφορά του Εμμανουήλ Αντωνιάδη στα επαναστατικά γεγονότα της Κρήτης. Ενώ η ιστορία του Κ. Κριτοβουλίδη θεωρείται από τους μελετητές πιο εμπεριστατωμένη και αντικειμενική. Βλ. Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 54, σημ. 3 και σελ. 65, σημ.1.
4* Η «Ηώς» εκδόθηκε στο Ναύπλιο την 1η Φεβρουαρίου 1830 και έκλεισε το 1831. Επανεκδόθηκε για λίγο στην Αθήνα μεταξύ 1836-37. Την χαρακτήριζε ως «Σύγγραμμα περιοδικόν εκδιδόμενον άπαξ της εβδομάδος». Ενώ η «Αθηνά» εκδόθηκε αρχικά στα Μέγαρα και στο Ναύπλιο το 1832, μεταφέρθηκε στην Αθήνα μετά το 1833 μέχρι και το 1835 και πολύ αργότερα ξανά στο Ναύπλιο μεταξύ 1846-1863. Αποτέλεσε ένα από τα σπουδαιότερα πνευματικά και ενημερωτικά έντυπα της ελεύθερης πλέον Ελλάδος, για πολλά χρόνια, και στην οποία συνεργάστηκαν πλείστοι εκ των σπουδαίων επιστημόνων και πνευματικών ανθρώπων της εποχής εκείνης. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι ο Αντωνιάδης κατασκεύαζε μόνος του τα τυπογραφικά στοιχεία και τύπωνε τα φύλλα των εφημερίδων με λίγους βοηθούς. Βλ. Κορδατζή – Πρασσά Α., 1995, σελ. 111.
Αυτά τα δύο έντυπα αξίζει να μελετηθούν εκτενέστερα διότι περιγράφουν σημαντικά γεγονότα της νεότερης Ελληνικής ιστορίας. Το πλουσιότατο αρχείο Εμμανουήλ Αντωνιάδη που αποτελείται από τρεις ογκώδεις τόμους φυλάσσεται στα ΓΑΚ.
5* Βλ. Κόκκωνας Γ., 2010, σελ. 20-21.
6* Βλ. Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 59. Αναλυτικότερα, για την κατηγορία της πειρατείας που προσάφθηκε στον Εμμ. Αντωνιάδη από τον Άγγλο ναύαρχο Σταίηνς, βλ. Δέσποινα Κατηφόρη, 1971, σελ.110-113. Ακολούθως, για την ανάκριση του Αντωνιάδη ενώπιον Εξεταστικής Επιτροπής στην Αίγινα (5-6 Απριλίου 1828), βλ. Κατηφόρη Δ., 1971, σελ. 113-129.
7* Συγκεκριμένα στις 2 Φεβρουαρίου 1828 και την 1η Απριλίου 1828
8* Κατηφόρη Δ., 1971, σελ. 132, σημ. 77. Κορδατζή-Πρασσά Α., 1995, σελ. 112.
9* Βλ. Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 72, σημ. 1. Βλ. επίσης, Κατηφόρη Δ., 1971, σελ. 134: «….Είναι αληθές προσέτι ότι ουδέποτε έθιξεν από τας στήλας της εφημερίδος του το πρόσωπον του Κυβερνήτου απ’ ευθείας…». Καθώς και Κόκκωνας Γ., 2010, σελ. 18.
10* Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 75
11* Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Εμμ. Αντωνιάδης συμμετείχε ενεργά και στην Κρητική Επανάσταση του 1841, κατά την οποία συνεργάστηκε με τον αρχιμανδρίτη και αργότερα καθηγητή του ΕΚΠΑ Μισαήλ Αποστολίδη, με τους αδελφούς Χαιρέτη, με τον Δημ. Καλλέργη, τον Ν. Ρενιέρη και άλλους αγωνιστές. Ο Νικόλαος Δραγούμης δημοσίευσε νεκρολογία στην μνήμη του Εμμανουήλ Αντωνιάδη στην εφημερίδα «Πανδώρα», τομ. ΙΔ, 1863-1864, βλ. Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 17 και 205-209.
12* Το συγκινητικό αυτό κείμενο προέρχεται από τα Πρακτικά της Α’ Εθνοσυνέλευσης της Επιδαύρου τον Ιανουάριο του 1822. Προέρχεται από το έργο του Ν. Δραγούμη, «Ιστορικαί Αναμνήσεις», Αθήνα 1874, επανέκδοση 1973, τ.1, σ. 30-31.
Ανδρουλάκης Ιωάννης Εμμ., Η Επαρχία Κισάμου μέσα από την Ιστορία της Κρήτης, Χανιά 1997.
Αντωνιάδη Σοφία, Εμμανουήλ Αντωνιάδης, ο αγωνιστής, ο δημοσιογράφος, 1791-1863, Αθήνα 1971.
Βελλιανίτης Θεόδωρος, «Αντωνιάδης Εμμανουήλ», λήμμα στην Εγκυκλοπαίδεια «Πυρσός», τομ. Ε’, 1928, σελ. 11-12.
Κατηφόρη Δέσποινα, «Ο Εμμ. Αντωνιάδης και τα περί αναμείξεώς του εις την πειρατείαν», Μνήμων, τομ.1, 1971, σελ. 107-164.
Κορδατζή – Πρασσά Αννίτα, «Ο Εμμανουήλ Αντωνιάδης, η εφημερίδα «Ηώς» και το Ναύπλιο, 1830-1831», Ναυπλιακά Ανάλεκτα ΙΙ, 1995, σελ. 111-131.
Κόκκωνας Γιάννης, «Η Ηώς (1830-1831) και ο Εθνικός (1832)», Τεκμήριον 9, Επιστημονική Επετηρίδα του Τμήματος Αρχειονομίας και Βιβλιοθηκονομίας, Ιόνιο Πανεπιστήμιο, Κέρκυρα 2010, σελ. 11-43.
Κριτοβουλίδης Καλλίνικος, Απομνημονεύματα, του περί αυτονομίας της Ελλάδος πολέμου των Κρητών, Αθήνα, 1858.
Πρωτοψάλτης Εμμανουήλ Γ., «Έκτακτος αποστολή του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου εις Γραμπούσαν (1828)», Πεπραγμένα Δ’ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, τομ. Γ’, (1976), Εταιρεία Κρητικών Ιστορικών μελετών, Αθήνα 1981, σελ. 121-206.
Σίμψας Μάριος, Το Ναυτικό στην Ιστορία των Ελλήνων, εκδ. ΓΕΝ, Αθήνα 1982.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου