ΣΥΝΤΟΜΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΑΝΑΔΡΟΜΕΣ: "ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΟΨΗ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΠΛΕΥΡΑΣ ΤΟΥ"

Α' Μέρος

Β’ Μέρος.
Γράφει η Στέλλα Μαρινάκη
Ιστοριοδίφης
Στο συνέδριο της Βιέννης, όπως αναφέρθηκε στην προηγούμενη συνέχεια, τέθηκαν οι βάσεις για την Μετα-Ναπολεόντεια Ευρώπη, ύστερα από την ήττα του Βοναπάρτη και της Γαλλίας στη μάχη της Λειψίας (16-19 /10ου / 1813) που έμεινε στην Ιστορία ως η «Μάχη των Εθνών»! Στη διάρκεια του συνεδρίου αυτού (Οκτώβριος 1814 – Ιούνιος 1815) ο Καποδίστριας επεδίωκε να συναντά πλούσιους Έλληνες της Βιέννης με σκοπό να τους ενεργοποιήσει ώστε να βοηθήσουν οικονομικά την υπόδουλη πατρίδα τους, την οποία είχε συνεχώς στο νου του. Έγραφε σε επιστολή του της 5ης Μαΐου 1814: 
«…λυπούμαι να βλέπω ότι ευρισκόμενος εδώ σωματικώς, η καρδία μου και το πνεύμα μου είναι συνεχώς, και τώρα περισσότερον παρά ποτέ, εν τω μέσω των συμπολιτών και στην αγκαλιά της Πατρίδος…».1
Συναντούσε διανοούμενους και μορφωμένους 2, ανάμεσά τους και τον λόγιο Αρχιμανδρίτη Άνθιμο Γαζή, εφημέριο της Ελληνορθόδοξης εκκλησίας της Βιέννης και εκδότη της εφημερίδας «Λόγιος Ερμής». Με τον οποίο συζητούσαν την έκδοση της μελέτης «Εκπαίδευση των Ελλήνων», στην οποία ο Καποδίστριας περιέγραφε τους τρόπους εφαρμογής της επηρεασμένος από τα Ελβετικά παιδαγωγικά πρότυπα σύμφωνα με το σύστημα «Πεσταλότσι».3
Η πολύμηνη παραμονή του Καποδίστρια στη Βιέννη, για τις ανάγκες του συνεδρίου, ήταν η αφορμή λοιπόν να συναντηθούν ξανά, ύστερα από τρία χρόνια, οι δύο αγαπημένοι φίλοι. Η Ρωξάνδρα που είχε φτάσει πρώτη στη Βιέννη, συνάντησε τους γονείς της (που διέθεταν σπίτι εκεί), και λίγες μέρες μετά έφτασε και ο αγαπημένος της Ιωάννης, που την επισκέφτηκε στην οικογενειακή οικία. Εκεί, τις ημέρες αυτές, έλαβε τέλος η ανεκπλήρωτη αγάπη τους και δόθηκαν αμοιβαίοι όρκοι της αιώνιας φιλίας και του κοινού τους αγώνα για την απελευθέρωση της πατρίδας τους. Έθεσαν ως ύψιστους στόχους ζωής την περίθαλψη των δυστυχισμένων, την Παιδεία των Ελληνοπαίδων και την προετοιμασία του μορφωμένου ανθρώπινου δυναμικού που θα επάνδρωνε τις υπηρεσίες του απελευθερωμένου Ελληνικού κράτους. Εκείνος της ορκίστηκε ότι δεν θα έβαζε ποτέ καμιά άλλη γυναίκα στη ζωή του, διότι ο δικός του προορισμός ήταν μόνο η απελευθέρωση της Πατρίδας του και του υπόδουλου λαού της και ότι: «… μόνος του έπρεπε να βαδίσει τον δρόμο της προσφοράς και της θυσίας…», όπως η ίδια αναφέρει στα απομνημονεύματά της. 
Το 1815 ο Καποδίστριας ίδρυσε την «Φιλόμουσο Εταιρεία» και η Ρωξάνδρα υπήρξε ένα από τα πρώτα και πλέον ενεργά μέλη της. Η συνεργασία τους υπήρξε ευεργετική για την Ελλάδα. Διεθνοποίησαν το πρόβλημα της Τουρκικής υποδούλωσης, τα δεινά των Ελλήνων, τις σφαγές και τις λεηλασίες, που οι Ευρωπαίοι διπλωμάτες απέκρυβαν για να μην δυσαρεστήσουν τον Μέττερνιχ και να μην συγκρουστούν με την Οθωμανική αυτοκρατορία. Με χορηγίες του Καποδίστρια και της Ρωξάνδρας, μέσω της «Φιλομούσου Εταιρείας» σπούδαζαν ορφανά ελληνόπουλα σε Ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια. Η ίδια μάλιστα συντόνιζε την Παιδεία αυτών των ορφανών Ελληνοπαίδων που είχαν μεταφερθεί σε διάφορες πόλεις (Τεργέστη, Λιβόρνο, Μασσαλία, Γενεύη, Βιέννη κ.ά.). 
Λόγω κοινωνικών και πολιτικών πιέσεων από το περιβάλλον της αυλής η Ρωξάνδρα αναγκάστηκε στα τέλη του 1816 να παντρευτεί τον κόμητα Edling, εξάδελφο της Τσαρίνας Ελισάβετ και υπουργό εξωτερικών στην αυλή της Βαϊμάρης (που τελικά χώρισαν μετά από περίπου έναν χρόνο). Στο σπίτι τους φιλοξενούσε δεκάδες Έλληνες φοιτητές που τους παρείχε στέγη, τροφή, χρήματα και τους φρόντιζε σαν δικά της παιδιά! 
Ο Καποδίστριας συνέχισε να την στηρίζει στο φιλανθρωπικό της έργο. Εισηγήθηκε μάλιστα στον Τσάρο Αλέξανδρο Α’ να βοηθήσει την Ρωξάνδρα στην προσπάθειά της αυτή, παραχωρώντας της 10.000 Ρωσικές «δεκατίνες», που αντιστοιχούσαν σε 10.000 στρέμματα: «..ερήμου και ακάρπου γης… ως ανταμοιβήν των υψηλών υπηρεσιών της εις την Αυτοκρατορικής Αυλήν…». Αυτή η άγονος περιοχή στην οποία κατοικούσαν εξαθλιωμένοι νομάδες, μετετράπη σε λίγα χρόνια με τις φροντίδες της Ρωξάνδρας και των κατοίκων, τους οποίους προσέλαβε στην υπηρεσία της, σε έναν επίγειο παράδεισο. Καλλιεργούσαν εκεί κάθε είδος οπωροφόρων δέντρων και λαχανικών. Στα απέραντα λιβάδια έβοσκαν κοπάδια προβάτων και βοοειδών. Σιτοβολώνες και αμπελώνες κάλυπταν τους λόφους ανάμεσα στα σπίτια των εργαζομένων. 
Στα 10.000 αυτά στρέμματα προστέθηκαν αργότερα άλλα 60.000 που η ίδια αγόρασε, αναπτύχθηκαν μελισσοκομεία, οικοτεχνίες, λειτούργησαν νοσοκομεία, γηροκομεία, σχολεία, παρθεναγωνείο, φαρμακεία, ορθόδοξοι ναοί. Όλα παρέχονταν δωρεάν για τους κατοίκους! Αυτός ο επίγειος παράδεισος βρισκόταν στην περιοχή της Βεσσαραβίας, πέρα από τις κοιλάδες του ποταμού Δνείπερου και ονομαζόταν «Μαζύριον». Αυτή η περιοχή υπήρξε αναμφίβολα και ο δικός της παράδεισος, αφού εκεί ένιωθε ηρεμία και ευτυχία. Συνδύαζε την προσφορά της για τους συνανθρώπους της που είχαν ανάγκη με τις σκέψεις της για τον αγαπημένο της Ιωάννη. Ο αδελφός της Αλέξανδρος γράφει: «… η μεγαλεπήβολος εκείνη ψυχή εκεί μετέτρεψε τον πόνο της καρδιά της σε έργο αγάπης για τους συνανθρώπους της…». 
Όταν ξέσπασε η επανάσταση στην Ελλάδα, οι επιστολές του Καποδίστρια και του αδελφού της Αλέξανδρου την κρατούσαν ενήμερη για τα γεγονότα. Και όταν πληροφορήθηκε ότι πρόσφυγες από την Ελλάδα έρχονταν στην Οδησσό, έφυγε αμέσως για να πάει εκεί να τους βοηθήσει. Με τη βοήθεια του αδελφού της, Αλέξανδρου, οργάνωσε το δύσκολο έργο της περίθαλψης, της στέγασης και της σίτισής τους. Από το «Μαζύριον» καθημερινά κατέφθαναν στην Οδησσό τρόφιμα, ενδύματα και φάρμακα για τις ανάγκες διαβίωσης των προσφύγων. Με την προτροπή της ο Υπουργός Παιδείας της Ρωσίας διέταξε έρανο από τον οποίο συγκεντρώθηκαν 1.000.000 ρούβλια! Το ποσό αυτό διατέθηκε για την περίθαλψη αρρώστων και την εξαγορά αιχμαλωσίας από την Αίγυπτο χιλιάδων φυλακισμένων αγωνιστών και γυναικόπαιδων κυρίως από την Χίο και την Κρήτη!
Με ενέργειες της Ρωξάνδρας οι κυρίες της αριστοκρατίας της Μόσχας ίδρυσαν φιλανθρωπικό σύλλογο με την ονομασία «Ευεργετική Εταιρεία» με πρόεδρο την ίδια. Με πρωτοβουλία του συλλόγου ιδρύθηκε ορφανοτροφείο και σχολείο εντός του για τα προσφυγόπουλα σε προάστιο της Μόσχας. Επίσης λειτούργησε και παρθεναγωνείο, όπου φοιτούσαν οι κόρες των ορθόδοξων ιερέων. Οι οποίες μετά την αποφοίτησή τους παντρεύονταν σπουδαστές Εκκλησιαστικών σχολών, όσοι επιθυμούσαν να χειροτονηθούν ιερείς! Οι άλλοι απόφοιτοι στέλνονταν να συνεχίσουν τις σπουδές τους στην Ελληνοεμπορική Σχολή της Οδησσού, για να επανδρώσουν εμπορικές επιχειρήσεις. Επόμενη ενέργεια της ήταν η αγορά 100 στρεμμάτων σε προάστιο της Οδησσού για τη δημιουργία κοιμητηρίου. 
Όταν το 1829 ξέσπασε η φοβερή επιδημία πανώλης στην περιοχή του «Μαζυρίου», η Ρωξάνδρα έσπευσε κοντά στους κατοίκους και οργάνωσε την περίθαλψή τους. Το ίδιο έπραξε και όταν η χολέρα κτύπησε την Οδησσό. Πηγαινοερχόταν ανάμεσα στις δύο περιοχές για να βοηθήσει, να συμπαρασταθεί και να εμψυχώσει τους ανθρώπους! Οι βιογράφοι της αναφέρουν χαρακτηριστικά: «Σε ολόκληρη την περιοχή του Μαζυρίου αλλά και σ’ όλη την επαρχία της Οδησσού, το όνομα της Ρωξάνδρας Στούρτζα-Εντλινγκ βρισκόταν στα χείλη όλων των ανθρώπων. Το πρόφεραν με αγάπη αληθινή, με μεγάλο σεβασμό και αίσθημα εμπιστοσύνης και ασφάλειας…». Αυτό το κοινωνικό της έργο άλλωστε, υπήρξε και ο μοναδικός σκοπός της ζωής της πλέον, όπως και ο πόθος της απελευθέρωσης της υπόδουλης πατρίδας. Όπως είχαν από κοινού αποφασίσει με τον αγαπημένος της Ιωάννη. 
Στην Οδησσό η Ρωξάνδρα έμαθε πολύ αργότερα τα τραγικά νέα για την δολοφονία του Κυβερνήτη στο Ναύπλιο (27-09-1831). Αλλά και εκείνος δεν πρόλαβε να λάβει το τελευταίο της γράμμα, στο οποίο του εκμυστηρευόταν τους φόβους της και τα δυσοίωνα προαισθήματα της για τη ζωή του. Όταν η τελευταία επιστολή της έφτασε στο Ναύπλιο, ο μοναδικός της αγαπημένος, δεν βρισκόταν πια στη ζωή! 

Η σπουδαία αυτή Ελληνίδα, η μοναδική αγαπημένη του πρώτου Κυβερνήτη της ελεύθερης Ελλάδας, πέθανε σε ηλικία 58 ετών, την 16η Ιανουαρίου 1844: «Τιμώμενη και λατρευόμενη εκ των κατοίκων της πόλεως ταύτης, πιστεύοντες πάντοτε, όπως διεκήρυττον αδιακρίτως όλοι, ότι εις τα στήθη της έπαλλε καρδίαν Ελληνικήν…». Αναπαύεται αιώνια στο νεκροταφείο αυτό στο προάστιο της Οδησσού, στην ανθρώπινη και στην ιστορική μνήμη!
Σημειώσεις:
1. Ο Καποδίστριας εκφράζεται με πικρία κατά την συγκεκριμένη περίοδο, διότι ήλπιζε ότι το Συνέδριο της Βιέννης θα ασχολείτο, έστω και ελάχιστα, με το Ελληνικό ζήτημα και με τις βιαιότητες των Τούρκων, όπως είχε κάνει με το θέμα της Σερβίας. Οι προσπάθειές του να συμπεριληφθεί δεν τελεσφόρησαν με την δικαιολογία ότι: «εκρίθη άκαιρος να προβεί εις την ανακίνησιν τοιούτου ζητήματος η επιτροπή του Συνεδρίου…». Στην πραγματικότητα επικράτησε η πολιτική του Μέττερνιχ να μην διαταράξουν τα συμφέροντα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας στην περιοχή, υπό τον φόβο της γενίκευσης των φιλελεύθερων κινημάτων στην Ευρώπη. Τα ανωτέρω διασώζει ο Αλέξανδρος Στούρτζας, αδελφός της Ρωξάνδρας, πιστός φίλος και συνεργάτης του Καποδίστρια και αργότερα βιογράφος του. 
2. Άλλοι λόγιοι που συνεργάστηκαν με τον Καποδίστρια ήταν οι: Σταμάτης Βούλγαρης (πολεοδόμος), Ιάκωβος Ρίζος Νερουλός (συγγραφέας και πολιτικός), Γεώργιος Δουρούτης (έμπορος και πρόξενος στην Αγκώνα), Ιωάννης Δόμπολης (εθνικός ευεργέτης). Επίσης συνεργάστηκε με τον Ιρλανδό Γεωπόνο Στήβενσον για την εφαρμογή στην Ελλάδα καλλιέργειας γεώμηλων και σηροτροφίας. 
3. Το εκπαιδευτικό σύστημα του Ελβετού παιδαγωγού Γιόχαν Πεσταλότσι βασιζόταν στην καλλιέργεια της γνώσης και του πνεύματος, σε συνδυασμό με τις πρακτικές δεξιότητες. Αποσκοπούσε στη συνεργασία των εκπαιδευτικών με τις οικογένειες των μαθητών σε κλίμα αλληλεγγύης. 
Βιβλιογραφία: 
Δημήτρη Γατόπουλου, «Ι. Καποδίστριας. Πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδος», έκδοση Εστίας, 1932. 
Ελένης Κούκου, «Ο Καποδίστριας και η Παιδεία, Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης», Αθήνα 1958. 
Της ιδίας, «Ι. Καποδίστριας. Ο άνθρωπος και ο διπλωμάτης (1800-1808)», Αθήνα 2001. 
Αναστασοπούλου Μ., «Ρωξάνδρα Σ. Στούρτζα», Γυναίκες φιλέλληνες, Ε-Ιστορικά, 18 Μαρτίου 2004.
Χρήστου Λούκου, «Ι. Καποδίστριας. Μια απόπειρα ιστορικής βιογραφίας. Έκδοση ΜΙΕΤ (Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τράπεζας), 2009. 
Παναγιώτη Πασπαλιάρη, «Ο Ιωάννης πίσω από τον Καποδίστρια», έκδοση Καθημερινής, 2014. 

ΣΥΝΤΟΜΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΑΝΑΔΡΟΜΕΣ: "ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΟΨΗ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΠΛΕΥΡΑΣ ΤΟΥ"

 Α’ Μέρος.

Γράφει η Στέλλα Μαρινάκη
Ιστοριοδίφης
Οι ιστορικοί μελετητές που ασχολούνται με τα δευτερεύοντα γεγονότα, τα χαρακτηρίζουν συνήθως «Τα απόκρυφα της Ιστορίας», τα οποία πολλές φορές θεωρούνται ασήμαντα εκ πρώτης όψεως, συχνά όμως διαφοροποιούν και καθορίζουν τα σπουδαιότερα. Ένα τέτοιο «αφανές» ή αν προτιμάτε «λιγότερο γνωστό» θέμα θα παρουσιάσουμε στο παρόν άρθρο. 
Τις τελευταίες εβδομάδες προβάλλεται στους κινηματογράφους η ταινία – αφιέρωμα στη ζωή και το έργο του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας Ιωάννη Καποδίστρια (1776-1831). Ο σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής μας έδωσε μία σύντομη απεικόνιση της πολυτάραχης ζωής του, αφού, όπως είναι φυσικό, η περιορισμένη χρονική διάρκεια μιας ταινίας δεν επιτρέπει στον δημιουργό της να επεκταθεί σε όλα τα ζητήματα, ακόμη και αν ενδεχομένως το επιθυμούσε1. Σταχυολόγησε επομένως ορισμένα σημαντικά περιστατικά και γεγονότα της πολιτικής και διπλωματικής του διαδρομής με σεβασμό και αντικειμενικότητα στον σπουδαίο Έλληνα. Δεν παρέλειψε να φωτίσει και την ανθρώπινη πλευρά του, με τον χαρακτήρα του, την ευγένεια που τον διέκρινε και τις δύο μεγάλες του αγάπες: Αυτήν για την Ελλάδα, που επιθυμούσε διακαώς να την δει ελεύθερη, και σε προσωπικό επίπεδο, αυτήν για την Ρωξάνδρα Στούρτζα. Υπερίσχυσε τελικά η πρώτη αγάπη του, που εκφράστηκε με τον πόθο να προσφέρει τα πάντα για την πατρίδα. Τον ρόλο της Ρωξάνδρας απέδωσε πολύ επιτυχημένα, ομολογουμένως, η ταλαντούχος, νέα ηθοποιός Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη, όπως αντίστοιχα τον ρόλο του Ι. Καποδίστρια ο Αντώνης Μυριαγκός. 
Ποια ήταν λοιπόν αυτή η αγαπημένη Ρωξάνδρα που «έκλεψε» την καρδιά του σπουδαίου αυτού πολιτικού άνδρα της Ελλάδας; Πρόκειται για μια «λιγότερο γνωστή» ιστορική πτυχή που σχετίζεται με τον Ελληνισμό της διασποράς κατά τα τέλη του 18ου αι και τις αρχές του 19ου. Ας την γνωρίσουμε: 
Η Ρωξάνδρα γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη στις 22 Οκτωβρίου 1786. Κόρη πάμπλουτου γαιοκτήμονα Σκαρλάτου (Καρόλου) Στούρτζα από το Ιάσιο της Μολδαβίας (που σήμερα ανήκει στη Ρουμανία) και της Σουλτάνας Μουρούζη, κόρης του Φαναριώτη ηγεμόνα της Μολδαβίας Κωνσταντίνου Μουρούζη. Η νεαρή Ρωξάνδρα μεγάλωσε στο Ιάσιο και στη Λευκορωσία, όπου βρίσκονται ο πύργος και τα κτήματα του παππού Μουρούζη. Κατά την περίοδο της εφηβείας της, ο πατέρας Σκαρλάτος πήρε την απόφαση να μετακομίσει με την οικογένεια του στην πρωτεύουσα της Ρωσίας, την Αγία Πετρούπολη, ώστε να διευκολυνθεί στις σπουδές και στην αποκατάσταση των 5 παιδιών του. Ο πατέρας διορίστηκε σύμβουλος Επικρατείας του Τσάρου Αλέξανδρου Α’ (1801-1825 στον θρόνο της Ρωσίας). Όσο για την Ρωξάνδρα φάνηκε από νωρίς η έφεσή της για τα γράμματα και τις τέχνες. Ξεχώρισε από μικρή ηλικία όχι μόνο για την ομορφιά της, αλλά και για την ευγένεια του χαρακτήρα της, τους καλούς τρόπους, το σπινθηροβόλο πνεύμα της, το μορφωτικό της επίπεδο. Δεν άργησε να γίνει αγαπητή στους κύκλους της Ρωσικής κοινωνίας της πόλης: Βιογράφοι της αναφέρουν πως: 
«Κατείχε το μυστηριώδες εκείνο κλειδί που άνοιγε τις καρδιές όλων
Και η εμπιστοσύνη η οποία ενέπνεε γύρω της, επαξίως δικαίωνε την
Εκτίμησιν και την φιλίαν την οποίαν αποζητούσαν όλοι απ’ αυτήν…..»
Δεν άργησε όμως και ο καιρός, όπως ήταν φυσικό, την ξεχωριστή της προσωπικότητα να αντιληφθεί η κόμισσα Lieven, η οποία έσπευσε να προτείνει τον διορισμό της στα ανάκτορα, στη θέση της «Κυρίας επί των Τιμών» της γερμανικής καταγωγής Τσαρίνας Ελισάβετ, συζύγου του Αλέξανδρου Α’. Ήταν οι απαρχές του 19ου αι., στα τέλη της πρώτης δεκαετίας του, το 1809. Η Ρωξάνδρα ήταν τότε 22 ετών ευρισκόμενη στην υπηρεσία της Τσαρικής αυλής. Διέθετε σπάνια χαρίσματα, ομορφιά, μόρφωση, γλωσσομάθεια, αριστοκρατική προσωπικότητα. Τον Γενάρη της χρονιάς αυτής φτάνει στην χιονισμένη πρωτεύουσα, προσκεκλημένος του Τσάρου, ο Έλληνας Κόμης, από την Κέρκυρα, Ιωάννης Καποδίστριας. Ο Τσάρος, γνωρίζοντας τις διπλωματικές και πολιτικές ικανότητες του ανερχόμενου Έλληνα κόμη, τον διόρισε αμέσως σύμβουλό του στο Υπουργείο Εξωτερικών. Ήταν μια όντως καθοριστική χρονιά για τη ζωή του. 
Την περίοδο αυτή η οικογένεια Στούρτζα2 συνήθιζε κάθε εβδομάδα να παραθέτει επίσημα δείπνα στο αρχοντικό της με προσκεκλημένους προσωπικότητες των γραμμάτων, των τεχνών και της πολιτικής3. Αλλά και Ελλήνων που ζούσαν στην πόλη ή την επισκέπτονταν για εμπορικούς κ.α. λόγους4. Το κύριο μέλημα όλων αυτών των Ελλήνων ήταν οι επαφές τους με τη Ρωσική αριστοκρατία με σκοπό την εξεύρεση πόρων και τρόπων για την απελευθέρωση της υπόδουλης Ελλάδας. Σε ένα τέτοιο γεύμα παρευρέθηκε μία μέρα και ο Καποδίστριας, όπου συνάντησε για πρώτη φορά τη Ρωξάνδρα. Αναπτύχθηκε μεταξύ τους από την αρχή αμοιβαία εκτίμηση και συμπάθεια. Εκείνη θα γράψει αργότερα στα Απομνημονεύματά της: 
«Ο κόμης Ι. Καποδίστριας ανήκει στους σπάνιους ανθρώπους των οποίων η γνωριμία σημειώνει σταθμό στη ζωή εκείνων που τον γνωρίζουν….».
Κατά την 3ετία που ο Καποδίστριας έμεινε στην υπηρεσία του Τσάρου ως σύμβουλος (1809-1811) συναντούσε συχνά την Ρωξάνδρα και σύμφωνα με τους βιογράφους του: «η φιλία τους μεγάλωνε ολοένα και περισσότερο, δεν ξεπέρασε όμως ποτέ τα όρια της βαθιάς αλληλοεκτίμησης….». Οι συζητήσεις τους για θέματα που απασχολούσαν και τους δύο ήταν πολύωρες. Το μείζον ζήτημα της απελευθέρωσης της Ελλάδας κυριαρχούσε σ’ αυτές, καθώς και η Παιδεία των Ελληνοπαίδων μετά την απελευθέρωση τους από τους Τούρκους. Ο Καποδίστριας της εμπιστευόταν τα σχέδια του και ζητούσε την γνώμη της σχετικά με τη δημιουργία «αλληλοδιδακτικών» σχολείων καθώς και «χειροτεχνειών», δηλαδή πρακτικών σχολείων με ειδικότητες (ξυλουργικής, σιδηρουργικής, υποδηματοποιίας, τυπογραφίας, ραπτικής, οικοδομικής κ.ά.), ώστε να αποκτήσουν τα παιδιά καλύτερες συνθήκες ζωής. Στα σχέδια του αυτά είχε την υποστήριξη του Ανδρέα Μουστοξύδη5 και του Αδαμάντιου Κοραή6. Στόχευε επίσης να χρησιμοποιήσει Ευρωπαίους γεωπόνους για να βελτιώσει τις υπάρχουσες καλλιέργειες και να εισάγει νέες όπως την πατάτα και το ρύζι. 
Τον Σεπτέμβριο του 1811 ο Καποδίστριας διορίζεται στη Ρωσική Πρεσβεία της Βιέννης και τον Μάρτιο του 1812 Διευθυντής του διπλωματικού τμήματος στο Βουκουρέστι. Ενώ μετά τον Οκτώβριο του 1813 ο Τσάρος του αναθέτει να λύσει το πρόβλημα της ενοποίησης της Ελβετίας και τον προάγει σε Υπουργό των Εξωτερικών! 
Έγραφε τότε η Ρωξάνδρα στα Απομνημονεύματά της: «…Εκείνος, ο Ένας, Μόνος, είναι τώρα μακριά μου…». Η Τσαρική αυλή την έπνιγε, ένιωθε βαθιά μοναξιά και η απέραντη Αγία Πετρούπολη δεν την χωρούσε πια. Έψαχνε τρόπους να φύγει μακριά της. Η μεγάλη ευκαιρία της δόθηκε όταν η Τσαρίνα Ελισάβετ της ζήτησε να την συνοδεύσει στη Γερμανία για να επισκεφθεί τους συγγενείς της. Δέχτηκε και έφυγε για την Ευρώπη. Φτάνοντας την πόλη Bruchsal την περίμενε γράμμα από τον Καποδίστρια μετά από πολύ καιρό. Την ενημέρωνε ότι στη Βιέννη τον Οκτώβριο του 1814 θα διεξαγόταν το Πανευρωπαϊκό Συνέδριο και ο ίδιος θα συμμετείχε, την προσκάλεσε επομένως για να συναντηθούν. 
Να σημειώσουμε εδώ ότι το Συνέδριο της Βιέννης, που διήρκεσε από τον Οκτώβριο του 1814 έως τον Ιούνιο του 1815, ήταν καθοριστικό για τις πολιτικές εξελίξεις και το μέλλον της Ευρώπης μετά τον Ναπολέοντα. Συζητήθηκαν πολλά θέματα διακρατικών σχέσεων, όπως ενδεικτικά: το καθεστώς πλεύσης στα Δαρδανέλλια, η παραβίαση της συνθήκης του Βουκουρεστίου (του 1812) με τις σφαγές που διέπραξε η Οθωμανική αυτοκρατορία στη Σερβία, το καθεστώς της Πολωνίας κ.ά. φλέγοντα πολιτειακά ζητήματα. Στο συνέδριο αυτό αναδείχτηκε για άλλη μια φορά η μεγάλη διπλωματική ευφυΐα του Καποδίστρια απέναντι στις κρυφές επιδιώξεις των Αυστριακών (υπό την ηγεσία του Μέττερνιχ) και των Γάλλων (με εκπρόσωπο τον Ταλλεϋράνδο) εις βάρος των υπόλοιπων ευρωπαϊκών χωρών. Ο Καποδίστριας συνέβαλε, όπως και στην περίπτωση της ανεξαρτησίας της Ελβετίας, να ανακηρυχτεί η Πολωνία σε βασίλειο!
Σημειώσεις:
1. Ο σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής ειδικεύεται στις κινηματογραφικές βιογραφίες ιστορικών προσωπικοτήτων της Ελλάδας και πριν από τον «Καποδίστρια» έχει σκηνοθετήσει τις ταινίες: «Καβάφης», «Ελ Γκρέκο», «Ο θεός αγαπάει το χαβιάρι (που αναφερόταν στη ζωή του εθνικού ευεργέτη Ιωάννη Βαρβάκη) και «Καζαντζάκης».
2. Η οικογένεια Στούρτζα ήταν ιστορική οικογένεια Ελλήνων της Μολδαβίας με αριστοκρατικούς τίτλους (βογιάρων) από τον 15ο αι. Διαπρεπές μέλος του οίκου Στούρτζα ήταν ο Αλέξανδρος (1791-1854), αδελφός της Ρωξάνδρας, σπουδαίος λόγιος και διπλωμάτης με πλούσιο συγγραφικό έργο και στενός συνεργάτης του Ι. Καποδίστρια. Επίσης ο Δημήτριος (1833-1914) υπουργός και πρωθυπουργός της Ρουμανίας, συγγραφέας, ιστορικός – νομισματολόγος και Ακαδημαϊκός! Θεωρείται κορυφαία προσωπικότητα για την Ρουμανία στην οποία είχε αφομοιωθεί. Ακόμη άξιοι αναφοράς είναι οι: Ιωάννης, Αλέξανδρος, Μιχαήλ, ως ηγεμόνες της Μολδαβίας. Πολιτικοί, διανοούμενοι, λόγιοι υπήρξαν επίσης οι Γρηγόριος και Βασίλειος, συγγενείς της Ρωξάνδρας.
3. Ανάμεσα στις προσωπικότητες που παρευρέθηκαν στις συνεστιάσεις της οικογένειας Στούρτζα ήταν ο μεγάλος φιλέλληνας ποιητής Αλεξάντερ Σεργκέγεβιτς Πούσκιν. Ο ποιητής της «Ελληνοπούλας» θαύμαζε το έργο και την προσωπικότητα του Ι. Καποδίστρια, ο οποίος μάλιστα ανταπέδιδε τον σεβασμό αυτό. Μεσολάβησε μάλιστα στον Τσάρο ώστε να μην εξοριστεί ο ποιητής στον Καύκασο για τις φιλελεύθερες ιδέες του, αλλά στις κοιλάδες πέρα από τον Δνείπερο ποταμό. Ο ίδιος ο Καποδίστριας μάλιστα του πλήρωσε τα εισιτήρια και τον έστειλε στη Βεσσαραβία, σε περιοχή που ανήκε στη Ρωξάνδρα Στούρτζα, με την υποχρέωση να βοηθά Έλληνες πρόσφυγες που κατοικούσαν στο Κισινιόφ της Μολδαβίας κατά την τριετή παραμονή του εκεί (1820-1823).
4. Όπως ο Άνθιμος Γαζής, εκδότης του «Λόγιου Ερμή», ο πρώην Άρτας επίσκοπος Ουγγαροβλαχίας Ιγνάτιος, τα αδέλφια Αλέξανδρος και Δημήτριος Υψηλάντης, ο Εμμανουήλ Ξάνθος, ο Κ. Καμαρινός κ.ά. Επίσης Έλληνες οπλαρχηγοί από την Ήπειρο και την Ρούμελη.
5. Ο Ανδρέας Μουστοξύδης ήταν επίσης Κερκυραίος λόγιος και κλήθηκε από τον Κυβερνήτη για να συντάξει, μεταξύ άλλων, τον πρώτο νόμο περί προστασίας των αρχαιοτήτων στην Αίγινα το 1829. 
6. Από το 1830 η στάση του Κοραή προς τον Καποδίστρια αλλάζει και τον κατηγορεί ανοικτά πλέον για την συγκεντρωτική διακυβέρνησή του. 

Στο επόμενο: Το Β΄ μέρος

ΜΙΑ ΤΥΧΑΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΜΜ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗ ΜΕ ΤΟΝ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ ΙΩΑΝΝΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ ΕΝ ΠΛΩ ΤΟΝ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟ ΤΟΥ 1828. ΜΕΡΟΣ 2ο

 

Γράφει η Μαρινάκη Στέλλα 
Ιστοριοδίφης. 

ΕΔΩ το 1ο μερος
Η Γραμβούσα την περίοδο εκείνη είχε εξελιχθεί σε ένα όντως πολύπλευρο και φλέγον ζήτημα για την Ελλάδα σε σχέση και με τους Ευρωπαίους συμμάχους της. Ο Κυβερνήτης συνέστησε λοιπόν «προσοχήν και φρόνησιν» υπονοώντας το γεγονός ότι κάποιοι κάτοικοι της Γραμβούσας επιδίδοντο στην πειρατεία. Για την εξάλειψή της είχαν καταπλεύσει στα νερά της 10 πολεμικά πλοία της Αγγλίας και της Γαλλίας υπό τις διαταγές των Ναυάρχων Θωμά Σταίηνς και Ρεβερσώ αντίστοιχα. Στη ναυτική μοίρα συμμετείχε και η φρεγάτα «Καμβρία» στην οποία επέβαινε ο Αλ. Μαυροκορδάτος ως απεσταλμένος – μεσολαβητής της Ελληνικής Κυβερνήσεως. 1* . 
Είναι γνωστά τα δυσάρεστα γεγονότα που διαδραματίζονταν την περίοδο εκείνη γύρω από τα Γραμβουσιανά νερά με την έξαρση της πειρατείας, παρόλο που δεν είχε την αποδοχή του επίσημου Κρητικού Συμβουλίου των αγωνιστών. Το φρούριο αποκλείστηκε από τον Ευρωπαϊκό στόλο και οι προσπάθειες διαπραγματεύσεων με τους αρχηγούς των πειρατικών ομάδων κατέληξαν άκαρπες. Οι Ευρωπαϊκές δυνάμεις απείλησαν να βομβαρδίσουν το κάστρο αν δεν παραδοθούν τα πειρατικά σκάφη. Τελικά ο βομβαρδισμός πραγματοποιήθηκε στις 19 Ιανουαρίου 1828 από την φρεγάτα “ISIS”. Η Ελληνική Κυβέρνηση έστειλε την φρεγάτα «ΕΛΛΑΣ» υπό τον Ναύαρχο Κόχραν για να καταστείλει την πειρατεία. Η Βρετανική φρεγάτα “Sibilla” στην προσπάθεια της να καταδιώξει τους πειρατές, αναγκάστηκε σε υποχώρηση χάνοντας 40 άνδρες του πληρώματος της! Τα περίπλοκα αυτά γεγονότα δεν θα μπορούσαν να αναπτυχθούν αναλυτικά στο παρόν σύντομο άρθρο. 
Στα ταραγμένα χρόνια που ακολούθησαν, καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αι., με τις επαναστατικές ενέργειες των Κρητικών, με τις σφαγές και τις λεηλασίες που οι Τούρκοι πραγματοποίησαν σ’ ολόκληρο το νησί, αλλά και με την αδιαφορία που οι Μεγάλες Δυνάμεις επέδειξαν προς το Κρητικό Ζήτημα, η πολυπόθητος ελευθερία ολοένα φαινόταν να απομακρύνεται. Οι Κρητικοί εν τω μεταξύ έχασαν αρκετές ευκαιρίες εξ αιτίας των τοπικών και προσωπικών διαφωνιών, καθώς και των αρχηγικών φιλοδοξιών που οι Τούρκοι, δυστυχώς, τις εκμεταλλεύτηκαν προς όφελός τους. 
Αυτές οι φιλοδοξίες και οι έριδες ζημίωναν κάθε φορά τα μέγιστα τις πατριωτικές προσπάθειες για την υλοποίηση του ενωτικού πόθου. «…Ο ολέθριος για τον Αγώνα διαχωρισμός των αρχηγών σε Ανατολικούς και Δυτικούς, Κατωμερίτες και Ορεινούς, αλλά και οι αξιώσεις των Σφακιανών που απαιτούσαν τον διορισμό τους στη Γενική Διοίκηση, παρόλο που ήταν άξιοι πατριώτες, φέρουν ωστόσο την ευθύνη, διότι έτσι αφαίρεσαν από κάθε επαρχία της Κρήτης τη δυνατότητα ανάδειξης τοπικών ηγετικών μορφών…».2*  Αυτή η διχόνοια αντικατοπτρίζεται ακόμα και στις περιγραφές των γεγονότων της εποχής εκείνης, συγκρίνοντας τις αφηγήσεις μεταξύ των δύο σπουδαιότερων έργων: 

Α) Την «Ιστορία των Σφακίων» του Γρηγόριου Παπαδοπετράκη, Αθήνα 1888 3*  και Β) Τα «Απομνημονεύματα» του Κ. Κριτοβουλίδη. 
Επιπροσθέτως, οι «πειρατευόμενοι» της Γραμβούσας, όπως τους ονομάζει ο Κριτοβουλίδης, λόγω «…άτοπων και ασυλλόγιστων διενέξεων….. επεδόθησαν πάλιν εις τον κλεπτικόν πόλεμον, και άλλοι δια ξηράς κατά σώματα κατέφυγον και εις Γραμβούσαν. Και ούτως ετελεύτα το έβδομον έτος του Κρητικού πολέμου.» (Κριτοβουλίδης, Κεφ. Η, σελ. 387). 
Η πρώτη εκείνη συνάντηση μεταξύ των δύο ανδρών (Ι. Καποδίστρια και Εμμ. Αντωνιάδη) έμελλε να εξελιχθεί σε μια αμφιλεγόμενη σχέση «φιλίας» που την χαρακτήριζε ο θαυμασμός και η αμοιβαία εκτίμηση του ενός προς τον άλλον. Χωρίς αυτό να σημαίνει όμως ότι ο Αντωνιάδης δίσταζε να επικρίνει ενέργειες και αποφάσεις του Κυβερνήτη που θεωρούσε ότι ήταν αντίθετες στα συμφέροντα του λαού. Συχνά μέσα από τις σελίδες της «Ηούς» και της «Αθηνάς» έκαναν την εμφάνισή τους δημοσιεύματα και σχόλια για διάφορες κυβερνητικές και διοικητικές αποφάσεις, πάντοτε όμως με σεβασμό στο πρόσωπο του Κυβερνήτη και των θεσμών.4* Ο Αντωνιάδης δέχτηκε έντονη λογοκρισία για τις απόψεις του και μάλιστα φυλακίστηκε για διάστημα ενός μηνός.5* 

. Εξώφυλλο της εφημερίδας «Ηούς». 
Κατά την περίοδο που οι αγγλογαλλικές δυνάμεις επιχειρούσαν να πατάξουν την πειρατεία (1828), ο Αντωνιάδης κατηγορήθηκε ότι μια γολέτα που ανήκε σ’ αυτόν (την οποία είχε αγοράσει από κοινού με τον Νεόφυτο Οικονόμου με σκοπό τον εφοδιασμό σε τρόφιμα των ανθρώπων που είχαν καταφύγει στο κάστρο της Γραμβούσας), διεξήγαγε πειρατική έφοδο σε βρετανικό πλοίο αποσπώντας τα ναυτικά πανιά, που ήταν μεγάλης αξίας. Όταν ο ανακριτής ζήτησε από τον Αντωνιάδη να απολογηθεί με την κατηγορία του αναρχικού και πειρατή της Γραμβούσας (!), ο Κυβερνήτης αρνήθηκε να πιστέψει ότι αυτός ο υπερήφανος και μορφωμένος Κρητικός που γνώρισε ήταν ένοχος, επομένως δεν δέχτηκε την κακόβουλη αυτή μομφή.6* Ο Αντωνιάδης συνέταξε μάλιστα δύο επιστολές προς τον ίδιο τον Καποδίστρια για να υπεραμυνθεί της αθωότητάς του. 7* Όπως αναφέρει μάλιστα η Δέσποινα Κατηφόρη: «….επενέβησαν οι Σπ. Τρικούπης και Ιω. Γενατάς προς διάσωσιν του Αντωνιάδου από την ταπεινωτικήν καταδίκην. Οπωσδήποτε και ο Καποδίστριας δεν θα ήθελεν, ως ο αυτός Φιλήμων μαρτυρεί, την καταδίκην ανδρός διατελέσαντος βουλευτού.».8*   
Η σχέση τους διακρινόταν πάντοτε από ανθρωπιά και αρχοντική ευγένεια παρά τις πολιτικές τους διαφωνίες. 9* Και δεν διστάζει να υπερασπιστεί και αυτός με τη σειρά του τον Κυβερνήτη γράφοντας εναντίον όσων έρχονται να τον κολακεύσουν για να κερδίσουν αξιώματα, καθώς και όσων τον βρίζουν γιατί τους αρνήθηκε. Τους προτείνει να τον σεβαστούν και να πάρουν παράδειγμα: «…. Από τον Σεβαστόν Πρόεδρον της Πολιτείας μας απογυμνωμένον παντάπασιν τους τίτλους του Κόμητος και άλλους…» και τους συμβουλεύει στο εξής να είναι: «…. Συμμορφούμενοι όλως διόλου με τους θεσμούς μας…». 10* 
Όταν την 27η Σεπτεμβρίου 1831 έφτασε παντού η τραγική είδηση της δολοφονίας του Ι. Καποδίστρια στο Ναύπλιο, ο Αντωνιάδης, συντετριμμένος από το τραγικό αυτό γεγονός (όπως αργότερα και από τον θάνατο του Αδαμάντιου Κοραή στις 3 Απριλίου 1833), τήρησε αξιοπρεπή στάση μη θέλοντας να αναφέρει καν το έγκλημα, που θεώρησε ότι εν πολλοίς στρεφόταν κατά της Ελλάδος, παρ’ όλες τις ιδεολογικές διαφορές που τον χώριζαν με τον Κυβερνήτη. Και κάθε μετά θάνατον αναφορά στο πρόσωπό του θα ήταν ασέβεια στη μνήμη του. 

 Εξώφυλλο της εφημερίδας «Αθηνά».
Όσο για τον ίδιο τον Αντωνιάδη, απεβίωσε το 1863 στην Αθήνα, χωρίς να προλάβει να δει την αγαπημένη του πατρίδα την Κρήτη ελεύθερη από τον μακραίωνο τουρκικό ζυγό, ενωμένη με τον κορμό της μητέρας Ελλάδας.11*  Δεν πρόλαβε όπως άλλοι συναγωνιστές του: «… να ανοίξωσιν τους οφθαλμούς προς τον ήλιον μη σκοτιζόμενον υπό των νεφών της δουλείας και να πατήσωσι γην ελευθέραν…».12*  Πόθο για τον οποίο είχε αφιερώσει το μεγαλύτερο μέρος της πολυσχιδούς και πολυτάραχης ζωής του! 


1* Βλ. Πρωτοψάλτης Εμμ., 1976, σελ. 205-206

2* Βλ. Ανδρουλάκης Ι., 1997, σελ.190. 

3* Στην ιστορία του Γρ. Παπαδοπετράκη παραλείπεται η οποιαδήποτε αναφορά στην συνεισφορά του Εμμανουήλ Αντωνιάδη στα επαναστατικά γεγονότα της Κρήτης. Ενώ η ιστορία του Κ. Κριτοβουλίδη θεωρείται από τους μελετητές πιο εμπεριστατωμένη και αντικειμενική. Βλ. Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 54, σημ. 3 και σελ. 65, σημ.1. 

4* Η «Ηώς» εκδόθηκε στο Ναύπλιο την 1η Φεβρουαρίου 1830 και έκλεισε το 1831. Επανεκδόθηκε για λίγο στην Αθήνα μεταξύ 1836-37. Την χαρακτήριζε ως «Σύγγραμμα περιοδικόν εκδιδόμενον άπαξ της εβδομάδος». Ενώ η «Αθηνά» εκδόθηκε αρχικά στα Μέγαρα και στο Ναύπλιο το 1832, μεταφέρθηκε στην Αθήνα μετά το  1833 μέχρι και το 1835 και πολύ αργότερα ξανά στο Ναύπλιο μεταξύ 1846-1863. Αποτέλεσε ένα από τα σπουδαιότερα πνευματικά και ενημερωτικά έντυπα της ελεύθερης πλέον Ελλάδος, για πολλά χρόνια, και στην οποία συνεργάστηκαν πλείστοι εκ των σπουδαίων επιστημόνων και πνευματικών ανθρώπων της εποχής εκείνης. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι ο Αντωνιάδης κατασκεύαζε μόνος του τα τυπογραφικά στοιχεία και τύπωνε τα φύλλα των εφημερίδων με λίγους βοηθούς. Βλ. Κορδατζή – Πρασσά Α., 1995, σελ. 111. 

Αυτά τα δύο έντυπα αξίζει να μελετηθούν εκτενέστερα διότι περιγράφουν σημαντικά γεγονότα της νεότερης Ελληνικής ιστορίας. Το πλουσιότατο αρχείο Εμμανουήλ Αντωνιάδη που αποτελείται από τρεις ογκώδεις τόμους φυλάσσεται στα ΓΑΚ. 

5* Βλ. Κόκκωνας Γ., 2010, σελ. 20-21. 

6* Βλ. Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 59. Αναλυτικότερα, για την κατηγορία της πειρατείας που προσάφθηκε στον Εμμ. Αντωνιάδη από τον Άγγλο ναύαρχο Σταίηνς, βλ. Δέσποινα Κατηφόρη, 1971, σελ.110-113. Ακολούθως, για την ανάκριση του Αντωνιάδη ενώπιον Εξεταστικής Επιτροπής στην Αίγινα (5-6 Απριλίου 1828), βλ. Κατηφόρη Δ., 1971, σελ. 113-129.

7* Συγκεκριμένα στις 2 Φεβρουαρίου 1828 και την 1η Απριλίου 1828

8*  Κατηφόρη Δ., 1971, σελ. 132, σημ. 77. Κορδατζή-Πρασσά Α., 1995, σελ. 112. 

9* Βλ. Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 72, σημ. 1. Βλ. επίσης, Κατηφόρη Δ., 1971, σελ. 134: «….Είναι αληθές προσέτι ότι ουδέποτε έθιξεν από τας στήλας της εφημερίδος του το πρόσωπον του Κυβερνήτου απ’ ευθείας…». Καθώς και Κόκκωνας Γ., 2010, σελ. 18.

10*  Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 75

11* Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Εμμ. Αντωνιάδης συμμετείχε ενεργά και στην Κρητική Επανάσταση του 1841, κατά την οποία συνεργάστηκε με τον αρχιμανδρίτη και αργότερα καθηγητή του ΕΚΠΑ Μισαήλ Αποστολίδη, με τους αδελφούς Χαιρέτη, με τον Δημ. Καλλέργη, τον Ν. Ρενιέρη και άλλους αγωνιστές. Ο Νικόλαος Δραγούμης δημοσίευσε νεκρολογία στην μνήμη του Εμμανουήλ Αντωνιάδη στην εφημερίδα «Πανδώρα», τομ. ΙΔ, 1863-1864, βλ. Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 17 και 205-209.

12*  Το συγκινητικό αυτό κείμενο προέρχεται από τα Πρακτικά της Α’ Εθνοσυνέλευσης της Επιδαύρου τον Ιανουάριο του 1822. Προέρχεται από το έργο του Ν. Δραγούμη, «Ιστορικαί Αναμνήσεις», Αθήνα 1874, επανέκδοση 1973, τ.1, σ. 30-31. 

Βιβλιογραφία:
Ανδρουλάκης Ιωάννης Εμμ., Η Επαρχία Κισάμου μέσα από την Ιστορία της Κρήτης, Χανιά 1997. 
Αντωνιάδη Σοφία, Εμμανουήλ Αντωνιάδης, ο αγωνιστής, ο δημοσιογράφος, 1791-1863, Αθήνα 1971. 
Βελλιανίτης Θεόδωρος, «Αντωνιάδης Εμμανουήλ», λήμμα στην Εγκυκλοπαίδεια «Πυρσός», τομ. Ε’, 1928, σελ. 11-12. 
Κατηφόρη Δέσποινα, «Ο Εμμ. Αντωνιάδης και τα περί αναμείξεώς του εις την πειρατείαν», Μνήμων, τομ.1, 1971, σελ. 107-164.
Κορδατζή – Πρασσά Αννίτα, «Ο Εμμανουήλ Αντωνιάδης, η εφημερίδα «Ηώς» και το Ναύπλιο, 1830-1831», Ναυπλιακά Ανάλεκτα ΙΙ, 1995, σελ. 111-131.
Κόκκωνας Γιάννης, «Η Ηώς (1830-1831) και ο Εθνικός (1832)», Τεκμήριον 9, Επιστημονική Επετηρίδα του Τμήματος Αρχειονομίας και Βιβλιοθηκονομίας, Ιόνιο Πανεπιστήμιο, Κέρκυρα 2010, σελ. 11-43.
Κριτοβουλίδης Καλλίνικος, Απομνημονεύματα, του περί αυτονομίας της Ελλάδος πολέμου των Κρητών, Αθήνα, 1858.
Πρωτοψάλτης Εμμανουήλ Γ., «Έκτακτος αποστολή του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου εις Γραμπούσαν (1828)», Πεπραγμένα Δ’ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, τομ. Γ’, (1976), Εταιρεία Κρητικών Ιστορικών μελετών, Αθήνα 1981, σελ. 121-206. 
Σίμψας Μάριος, Το Ναυτικό στην Ιστορία των Ελλήνων, εκδ. ΓΕΝ, Αθήνα 1982. 

ΜΙΑ ΤΥΧΑΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΜΜ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗ ΜΕ ΤΟΝ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ ΙΩΑΝΝΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ ΕΝ ΠΛΩ ΤΟΝ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟ ΤΟΥ 1828.

                 Ενετική γκραβούρα της νήσου Γραμβούσας. 

Α’ μέρος. 
Μαρινάκη Στέλλα 
Ιστοριοδίφης. 
Ένα από τα λιγότερο γνωστά ιστορικά γεγονότα των επαναστατικών χρόνων στην Κρήτη είναι και αυτό που θα εξετάσουμε στο παρόν άρθρο και σχετίζεται άρρηκτα με την ιστορία της Γραμβούσας μετά την απελευθέρωσή της. Πρόκειται για ένα ιστορικό γεγονός από τα χιλιάδες, τα οποία δεν έχουν αξιολογηθεί και μελετηθεί στις λεπτομέρειές τους, ενώ εξακολουθούν να παραμένουν άγνωστα στο ευρύ κοινό. Ήταν η περίοδος που ακολούθησε το ξέσπασμα της Επανάστασης του 1821. Πολλοί Κρητικοί που ζούσαν μακριά από το νησί τους προσπαθούσαν με κάθε δυνατό τρόπο να βοηθήσουν τον αγώνα για την απελευθέρωση της πατρίδας τους που παρέμενε ακόμη υπόδουλη στον Τούρκο δυνάστη. 
Ένας εξ αυτών ήταν και ο Εμμανουήλ Αντ. Αντωνιάδης (1791 – 1863), ο «από την Κρήτην, εκ της επαρχίας Κυδωνίας, εκ Χαλέπας ορμώμενος, εκ του γένους Μελισσινών…»1*  Η επιφανής αυτή οικογένεια γαιοκτημόνων είχε καταγωγή από το χωριό Κυρτομάδω στην Αγιά Χανίων. Πρωτότοκος γιος, εκ των υπολοίπων τεσσάρων αδελφών του, ο νεαρός Εμμανουήλ ταξίδεψε στην Κωνσταντινούπολη για να σπουδάσει, όπου και μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του εκεί (1814-1821) εξάσκησε για τις ανάγκες του βιοπορισμού του το επάγγελμα του εμπόρου, ενώ παράλληλα δημοσιογραφούσε με μεγάλη επιτυχία. Υπήρξε μάλιστα αντιπρόσωπος και συνεργάτης του περιοδικού «Μέλισσα», που εξέδιδε από το 1819 στο Παρίσι ο Κερκυραίος λόγιος Σπυρίδων Κονδός. Καθώς επίσης αρθρογραφούσε και στον «Λόγιο Ερμή» (που από το 1811 έως το 1821 εξέδιδε στη Βιέννη ο Άνθιμος Γαζής) και ήταν έντυπο – πνευματικός φάρος για το υπόδουλο έθνος. 

                            Ο Εμμανουήλ Αντωνιάδης. 
Η κοινωνική δραστηριότητα του τον έφερνε συχνά σε επαφή με πολλούς Έλληνες πατριώτες οι οποίοι εμφορούντο από κοινά ιδανικά και πόθο για την απελευθέρωση της υπόδουλης πατρίδας τους. Ο Νικόλαος Δραγούμης 2* γράφει γι’ αυτόν χαρακτηριστικά: «… εμπορευόμενος εν Κωνσταντινουπόλει κατέλειπε συνεχώς τας υποθέσεις αυτού, ίνα απελθών συσκεφθεί μ’ άλλων εταίρων Ελλήνων περί του Μεγάλου της Πατρίδος αγώνος και συνεζήτουν περιπαθώς τα της συνδρομής ενός εκάστου…. Και ούτως ως Κρής περιέγραφε εμφορούμενος από πατριωτικό πάθος την φιλοπατρίαν και τον ηρωισμόν των συμπατριωτών του, οι οποίοι απέθανον επί ελευθερίας και αποκεφαλίσθησαν, και άλλοι καταντήσαντες να στερούνται και του επιουσίου, ενώ πάμπολλοι λιμοκτονούντες…».

Το 1821 εγκαταλείπει την Πόλη, ταξιδεύει αρχικά στα Αγγλοκρατούμενα τότε Επτάνησα και εν συνεχεία το καλοκαίρι του ίδιου έτους βρίσκεται στην Οδησσό (το διαβατήριο του φέρει ημερομηνία αναχώρησης την 2α Ιουλίου 1821). Ύστερα, επιστρέφει πίσω στην πατρίδα, όπου επιδιώκει να συναντήσει τους ανθρώπους εκείνους που θα βοηθήσουν τον αγώνα της Κρήτης.3* Η παρουσία, η μόρφωση, η γλωσσομάθεια και το ήθος του Εμμανουήλ Αντωνιάδη εμπνέουν όσους τον γνωρίζουν. Δεν είναι τυχαίο ότι συμμετείχε ως πληρεξούσιος της Κρήτης (και μέλος του Βουλευτικού) στην Α’ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου το 1822, στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους το 1823 και στην Γ’ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας το 1827. 
Συγκεντρώνει γύρω του εθελοντές, εξασφαλίζει εφόδια, όπλα και χρήματα και ετοιμάζεται για την κάθοδο στο πολύπαθο νησί του, πιθανόν προς τα τέλη του 1821. 4* Την ίδια περίοδο κατέβηκαν στην Κρήτη και ο ιερωμένος Νεόφυτος Οικονόμου, ο Καλλίνικος Κριτοβουλίδης, ο νεοδιορισθείς ως Γενικός Διοικητής Κρήτης Μιχαήλ Κομνηνός – Αφεντούλιεφ, του οποίου ο Αντωνιάδης διετέλεσε «πρωτογραμματεύς». Λίγα χρόνια αργότερα, ο Αντωνιάδης μαζί με τον Δημ. Καλλέργη και τον Ν. Οικονόμου έθεσαν σε εφαρμογή το σχέδιο τους για την απελευθέρωση της Γραμβούσας, που τελικά επετεύχθη τον Αύγουστο του 1825. Συμμετείχαν επίσης στην αποστολή αυτή Αποκορωνιώτες, Κυδωνιάτες, Σφακιανοί και Κισσαμίτες αγωνιστές.5* Στην Κρήτη συνάντησε πολλούς ακόμα πατριώτες που εντάχθηκαν στην ομάδα. Πλείστοι είναι οι ιστορικοί που έχουν ασχοληθεί με τα γεγονότα αυτά της λεγόμενης «περιόδου Γραμβούσας» και τα έχουν περιγράψει με εμπεριστατωμένο και τεκμηριωμένο τρόπο. 
Θα επικεντρωθούμε λοιπόν μόνο στο λιγότερο γνωστό περιστατικό της συνάντησης εν πλω, μεταξύ Κρήτης και Πελοποννήσου, την 4η Ιανουαρίου 1828, ανάμεσα στον Κυβερνήτη της Ελλάδος Ι. Καποδίστρια και στον Εμμ. Αντωνιάδη, που μαζί με τον Χατζημιχάλη Νταλιάνη, τον Δημ. Καλλέργη και τον Καλλίνικο Κριτοβουλίδη επέβαιναν στο Μπρίκι «Λεωνίδας» με προορισμό τη Δυτική Κρήτη.6*  
Είχαν φορτώσει εφόδια για τους κατοίκους του κάστρου της Γραμβούσας, που ως γνωστόν μετά την απελευθέρωση του το 1825 είχε κατοικηθεί από εκατοντάδες οικογένειες Κρητικών, αφού ήταν το μοναδικό ελεύθερο κομμάτι του νησιού. Μέσα στο «μπρίκι» είχαν επιβιβαστεί επίσης οι ιππείς του Νταλιάνη για την ενίσχυση του Κρητικού αγώνα. 

                         Χαρακτηριστικός τύπος «Μπρικιού».
Πλησιάζοντας την νησίδα Παραπόλα, δίπλα τους έπλεε το αγγλικό δίκροτο 7* «Ουόρσπιτς» στο οποίο επέβαινε ο Ι. Καποδίστριας με την ακολουθία του με προορισμό το Ναύπλιο, ώστε να αναλάβει την διακυβέρνηση του νεοσύστατου κράτους. Με βάρκα που κατέβασαν από το «Λεωνίδας» οι Κρητικοί πλησίασαν το αγγλικό πλοίο και ο Αντωνιάδης ανέβηκε πάνω. Ο Κριτοβουλίδης, ο οποίος ήταν παρών, μας περιγράφει τη συνάντηση των δύο ανδρών:  «Άμα αρξάμενοι του έτους 1828 ήρχετο εις Γραμβούσαν επί του Ελληνικού βρικίου «Λεωνίδας» ο Χ. Μιχάλης Ταλιάνος μεθ’ ου συνέπλεε και ο Αντωνιάδης και υπό των Κρητών στρατολογηθέν ιππικόν. Συνηντήθη δε κατά την 4ην Ιανουαρίου απέναντι της Πελοποννήσου περί την ερημόνησον Παραπόλαν με το Αγγλικό δίκροτον «Ουάραπιτς», το οποίον έφερε εις την Ελλάδαν τον Κυβερνήτην Ιωάννη Καποδίστρια….. μετέβησαν δε εις αυτό τότε ο Αντωνιάδης, όπου έλαβεν την πολύωρον συνέντευξιν μετά του Καποδιστρίου, τω εκοινοποίησαν κατά τα εικός τον σκοπόν του επιχειρήματός των…». 8* Εδώ θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι για να γίνει δεκτός από τον Καποδίστρια και μάλιστα υπό τέτοιες συνθήκες, ο Κυβερνήτης κατά πάσα πιθανότητα γνώριζε την ύπαρξή και την πολιτική – δημοσιογραφική δράση του Αντωνιάδη. 
Ο Αντωνιάδης λοιπόν, ο οποίος σύμφωνα με μαρτυρίες πολλών, «εδακτυλοδεικτείτο ως ρήτωρ»,9* περιέγραψε στον Κυβερνήτη τα δεινά των Κρητικών, την πικρία τους που το νησί τους έμενε έξω από την ελεύθερη Ελλάδα, καθώς και τα γεγονότα της απελευθέρωσης της Γραμβούσας που είχαν προηγηθεί. Μετέφερε επίσης στον Κυβερνήτη τον διακαή πόθο των Κρητικών για την απελευθέρωση και την Ένωση του νησιού τους με την μητέρα Ελλάδα. Έδωσε έμφαση επίσης στο πόσο αποφασισμένοι και προετοιμασμένοι είναι ώστε σύντομα να αναζωπυρώσουν την επανάσταση κατά των Τούρκων, με επίκεντρο την Γραμβούσα, ώστε πάση θυσία να επιτύχουν επί τέλους την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού. 

Ο Καποδίστριας παρακολουθούσε με έκπληξη την ενθουσιώδη και γεμάτη πατριωτισμό περιγραφή των γεγονότων από τον Αντωνιάδη και μετά το πέρας της πολύωρης αυτής συνάντησης, απάντησε με προβληματισμό απευθυνόμενος στους Κρητικούς: «… τοις εσύστησεν δε και εκείνος αποχωριζομένοις την εις τας πράξεις των προσοχήν και φρόνησιν ως προς την θέσιν μάλιστα εις ην ευρίσκετο εις το συμμαχικόν συμβούλιον, ως και η Γραμβούσα δια τας πράξεις της…» όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Κριτοβουλίδης στη σελ. 388 των Απομνημονευμάτων του.10* 

 Εξώφυλλο της έκδοσης των Απομνημονευμάτων του Καλλίνικου Κριτοβουλίδη

1* .(Βλ. Βελλιανίτης Θ., 1928, σελ.11)

2* Ο Νικόλαος Δραγούμης ήταν αυτός που μαζί με τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο και τον Αλέξανδρο Ραγκαβή ίδρυσαν το περιοδικό «Πανδώρα» και υπήρξε διευθυντής του από το 1856 έως το 1872. Στο έργο του «Ιστορικαί Αναμνήσεις» τομ. Α’, παραθέτει πλείστες πληροφορίες για τα γεγονότα της προεπαναστατικής αυτής περιόδου. Γόνος αριστοκρατικής οικογένειας, με καταγωγή από την Κωνσταντινούπολη, ήταν πατέρας του Στέφανου Δραγούμη (Γενικού Διοικητή Κρήτης, 1912) και παππούς του Ίωνα Δραγούμη, ο οποίος δολοφονήθηκε το 1920.

3*  Με την επιστροφή του στην Ελλάδα λοιπόν εγκαταστάθηκε αρχικά στο Ναύπλιο. Από την περίοδο εκείνη χρονολογείται η φιλία και η συνεργασία του με τον Αδαμάντιο Κοραή. Αργότερα το 1833 μετοίκησε στην Αθήνα.

4* Βλ. Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 38-39. Μαρτυρείται ότι ο Εμμ. Αντωνιάδης συνόδευσε τον Αφεντούλιεφ κατά την άφιξή του στην Κρήτη τον Νοέμβριο του 1821. 

5* Κριτοβουλίδης Κ., «Απομνημονεύματα», σελ. 319 κ.ε. Βλ. Αντωνιάδη Σοφία, 1971, σελ. 56. 

6* Μπρίκι: Από το Αγγλικό brig και το Γαλλικό brick. Ο ελληνικός ναυτικός όρος είναι «πάρων». Πολεμικό ευέλικτο, δίστηλο σκάφος με ψηλά ιστία και τετράγωνα πανιά (σίπαρο και υπερσίπαρο). Έφερε στο κατάστρωμά του 18-20 πυροβόλα των 12 – 18 λίτρων, είχε πλήρωμα 50-80 άνδρες, μήκος 35 μέτρα και εκτόπισμα 500 τόνων. Πρώτοι οι Υδραίοι ναυπήγησαν αυτό το είδος πλοίου. Το Μπρίκι «Λεωνίδας» των αδελφών Τομπάζη, ναυπηγήθηκε από ξύλο πεύκου το 1811, έφερε 18 πυροβόλα, και είχε μήκος 35,5 ναυπηγικούς πήχεις. 

7*  Δίκροτο: Βαρύ πολεμικό πλοίο με τρία καταστρώματα, τρία κατάρτια με τετράγωνα πανιά. Έφερε 90 πυροβόλα σε σειρά στις δύο πλευρές του, που έβγαιναν από τετράγωνες κανονιοθυρίδες. Είχε ισχυρή δύναμη πυρός, αν και ήταν λιγότερο ευκίνητο λόγω βάρους, και οι Έλληνες ναυτικοί το ονόμαζαν «Ντελίνι». 

8* Κριτοβουλίδης Κ., «Απομνημονεύματα», κεφ. Θ’, «Συμβάντα από 1ης Ιανουαρίου 1828 μέχρι τέλους Ιουλίου του αυτού έτους», σελ. 387-388. 

9* Αυτή η επαινετική φράση προς τον Εμμ. Αντωνιάδη προέρχεται από το έργο του Νικόλαου Δραγούμη. 

10* Ο Κριτοβουλίδης αποτελεί τη μοναδική πρωτογενή πηγή για τη συνάντηση αυτή, μεταξύ Αντωνιάδη –Καποδίστρια. Για την ιστορική σημασία του γεγονότος στο ευρύτερο πλαίσιο της λεγόμενης «περιόδου Γραμβούσας», βλ. Πρωτοψάλτης Εμμ., 1976, σελ. 202-203.

συνεχίζεται με το 2ο και τελευταίο μέρος αύριο

ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΑΝΑΔΡΟΜΕΣ: Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ 100 ΚΑΙ ΠΛΕΟΝ ΧΡΟΝΙΑ ΠΡΙΝ.

      ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΛΛΕΡΓΙΑΝΩΝ 1935

      (Φωτογραφικό αρχείο Παπαδάκη Ιωάννη)
Γράφει η Στέλλα Μαρινάκη
Ιστοριοδίφης. 
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα εκπαιδευτικών στις 5 Οκτωβρίου αξίζει να παραθέσουμε ενδεικτικά κάποια λιγότερο γνωστά διατάγματα και εγκυκλίους της Κρητικής Πολιτείας- Αρμοστείας. που φυλάσσονται στα Αρχεία και που θεωρούνται δευτερευούσης σημασίας, νοουμένου ότι δεν αναφέρονται σε «πρωταγωνιστικά» πολιτικά γεγονότα της εποχής. 
Σε ποιο επίπεδο βρισκόταν η Παιδεία την περίοδο εκείνη εν μέσω των τουρκικών διωγμών και των συνεχών επαναστατικών κινημάτων, ασφαλώς μας είναι λίγο- πολύ γνωστό. Χαρακτηριστικότατα μάλιστα το περιέγραψε σε λόγο του στην Κρητική Βουλή το 1901 ο πληρεξούσιος Ηρακλείου, λόγιος και καθηγητής Α. Μιχελιουδάκης: 
«..η μόρφωσις περιορίζετο μόνο εις την ανάγνωσιν και την γραφήν και εις την στοιχειώδην της αριθμητικής γνώσιν. Ο γιγνώσκων τότε την Ωκτόηχον, το Ψαλτήριον και το Ανθολόγιον, και εκείνος ο οποίος ελογάριαζε το λάδι του και το χαρούπι, το οποίο επώλει, εθεωρείτο πολύ πεπαιδευμένος…» . 
Τα σχολεία άλλωστε εθεωρούντο από τους Τούρκους ως «τα κέντρα αποστασίας και πολέμου». Το 1868 με τον «Οργανικό Νόμο» καθιερώθηκε ως η επίσημη γλώσσα της διοίκησης η ελληνική, ακόμη και για τον Τουρκικό πληθυσμό.
 Από τη δεκαετία του 1870 λειτούργησε στα Χανιά τριτάξιο αλληλοδιδακτικό  σχολείο, με μία τάξη γυμνασιακή, καθώς και Παρθεναγωγείο. Αντίστοιχα σχολεία λειτούργησαν και στο Ρέθυμνο. Στη Νεάπολη του Λασιθίου, που ήταν τότε η πρωτεύουσα του Νομού, ιδρύθηκε ένα αλληλοδιδακτικό και ένα ελληνικό σχολείο με γυμνασιακές τάξεις. Στο Ηράκλειο τέλος λειτούργησαν από ένα δημοτικό και ένα ελληνικό σχολείο αρρένων και θηλέων αντίστοιχα. 
Το 1881 εκδόθηκε ο ειδικός Νόμος για την Παιδεία, ο οποίος ίσχυσε μέχρι το 1898 και καθόριζε ως υποχρεωτική τη βασική εκπαίδευση, τόσο για τους χριστιανούς όσο και για τους μουσουλμάνους. Τα Κρητικά σχολεία θεωρούνταν ισότιμα με αυτά του ελληνικού κράτους κατά την περίοδο 1883-1887.

  Οι σπουδαστές της Ιερατικής Σχολής Κρήτης, μαζί με τον καθηγητή τους και μετέπειτα Επίσκοπο Ρεθύμνης Χρύσανθο Τσεπετάκη (Φωτογραφικό Αρχείο Περικλή Διαμαντόπουλου). 

Παρόλα αυτά όμως, η ευρύτερη, συστηματική και ομαδική συμμετοχή του λαού στην εκπαίδευση δεν εφαρμόστηκε στην πράξη, λόγω του χαμηλού οικονομικού επιπέδου της κοινωνίας, των σκληρών συνθηκών μέσα στις οποίες διαβιούσαν οι άνθρωποι, με τα συχνά επαναστατικά κινήματα και τις τραγικές συνέπειές τους. Επομένως το ποσοστό των αναλφαβήτων ιδιαίτερα στην ύπαιθρο ήταν πραγματικά μεγάλο, κυρίως στην επαρχία, όπου η επαφή με τις πόλεις ήταν δύσκολη. 
Η Κρητική Πολιτεία αντιμετώπισε ως επιτακτική και άμεση προτεραιότητά της τα σοβαρά αυτά ζητήματα της εκπαίδευσης και προχώρησε στην έκδοση διαταγμάτων, δια των οποίων έθεσε τις βάσεις για την επίλυση των προβλημάτων της Παιδείας. 
Τα άρθρα 21, 111, 113, του Συντάγματος του 1899 κατοχύρωναν εκ νέου την υποχρεωτική και δωρεάν Παιδεία και μια σειρά διαταγμάτων καθόριζε:
Τα είδη των εκπαιδευτηρίων.
Την κατωτέρα βασική δημοτική εκπαίδευση.
Τα μουσουλμανικά σχολεία. 
Τα διδακτέα μαθήματα και τα είδη των βιβλίων. 
Τις υποχρεώσεις των διδασκόντων και των διδασκομένων. 
Η διδασκαλία παρέχετο δωρεάν προς όλους, ενώ τα βιβλία ήταν δωρεάν μόνο για τους άπορους μαθητές.
Πολύ χαρακτηριστικά είναι 3 αποσπάσματα διαταγμάτων που σταχυολογήθηκαν από την «Επίσημη Εφημερίδα της Κρητικής Πολιτείας» (στα οποία διατηρήθηκε η σύνταξη και η ορθογραφία, εκτός του τονισμού). 
1ον: «Περί Οργανισμού της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως».
Άρθρο 6. Η δημοτική εκπαίδευσις σκοπόν έχει, δια διδασκαλίας, ασκήσεων και αγωγής αρμονικώς αναπτύσσουσα τας τε σωματικάς και τας ψυχικάς δυνάμεις, να παρέχει τοις δι’ αυτής παιδευομένοις τας βάσεις θρησκευτικής, ηθικής και εθνικής μορφώσεως, και να μεταδίδη αυτοίς τας παντί ανθρώπω αναγκαίας γνώσεις και δεξιότητας, ώστε να καθιστά αυτούς πολίτας χρηστούς και επιτήδειους εις τον πρακτικόν βίον. 
Άρθρο 8. Τα δημοτικά σχολεία έχουσι τέσσαρας τάξεις ενιαυσίους, εις ας κατανέμεται η διδασκαλία των μαθημάτων των ανηκόντων εις την δημοτικήν εκπαίδευσιν. 
Άρθρο 15: Περί των διδακτέων μαθημάτων.
Μαθήματα διδακτέα εν τω δημοτικώ σχολείω είναι:
1ον )Θρησκευτικά. 
2ον ) Νέα Ελληνική Γλώσσα μετ’ αναγνώσεως και γραφής. 
3ον) Πρακτική και στοιχειώδης γεωμετρία. 
4ον)Ιστορία και μάλιστα η ελληνική, εκτενέστερον δε της Κρήτης. 
5ον)Γεωγραφία εκτενέστερον μεν της Κρήτης και των άλλων ελληνικών χωρών, συντομώτερον δε της Ευρώπης και των άλλων Ηπείρων. 
6ον)Φυσική ιστορία και μαθήματα τινά εκ της φυσικής και χημείας. 
7ον)Ιχνογραφία
8ον)Ωδική
9ον)Γυμναστική. 
10ον) Γεωπονικαί εργασίαι και τεχνικαί, δια τα θήλεα δε και χειροτεχνήματα…..
Άρθρο 17: Εκάστω δημοτικώ σχολείω προσαρτάται κήπος, αγρός ή κτήμα, υπό της κοινότητος υποχρεωτικώς παραχωρούμενον, εν ω οι μαθηταί ασκούνται υπό την οδηγίαν του διδασκάλου εις γεωργικάς εργασίας…
2ον) 
ΔΙΑΤΙΜΗΣΙΣ:
Διδακτικών βιβλίων των Δημοτικών Σχολείων αρρένων- θηλέων
δια το σχολικόν έτος 1900-1901.
1) Αλφαβητάριον    Α. Κοκκινάκη εις εν τεύχος λεπτά 20. 
2) Αναγνωσματάριον Χ. Παπαμάρκου δια την β’ τάξιν  λεπτά 50. 
3) Οδύσσεια Π. Οικονόμου δια την Γ’ Τάξιν λεπτά 50
4) Γραμματική Π. Παυλάτου δια την Γ και Δ τάξιν λεπτά 75. 
5) Π. Διαθήκη Α. Κοκκινάκη δια την Γ τάξιν  λεπτά 35 
6) Κ. Διαθήκη Ιγν. Μοσχάκη δια την Δ’ τάξιν  λεπτά 30
7) Αριθμητική Κ. Παπαδάκη δια την Α-Γ τάξιν   λεπτά 20
8) Αριθμητική Π. Οικονόμου δια την Δ’ τάξιν λεπτά 20
9) Γεωμετρία Κ. Παπαδάκη δια την Δ’ τάξιν λεπτά 25. 
10) Ιστορία της αρχαίας Ελλάδος Σκορδέλη και Κουρτίδου δια την Γ’ τάξιν λεπτά 25. 
11) Ιστορία της Νέας Ελλάδος Σκορδέλη και Κουρτίδου  >>  λεπτά 25
12) Φυσική Ιστορία Ν. Γερμανού δια την Γ και Δ τάξιν λεπτά 55. 
13) Γεωγραφία  Δ. Ολυμπίου >>> λεπτά 45
14) Καλλιγραφία- Ιχνογραφία Φραγκούλη  λεπτά 30. 
15) Εγχειρίδιον περί καθηκόντων και δικαιωμάτων δια την Γ και Δ τάξιν λεπτά 30. 
Εν Χανίοις τη 17η Οκτωβρίου 1900.

Ο επί της Δημοσίας Εκπαιδεύσεων και των Θρησκευτικών Σύμβουλος
Ν. Γιαμαλάκης. 
Οι θεσμικοί φορείς της Πολιτείας μεριμνούσαν διαρκώς για την αντιμετώπιση καθημερινών μεμονωμένων προβλημάτων που προέκυπταν κατά τις σχολικές δραστηριότητες, όπως φανερώνει η παρακάτω Εγκύκλιος:
3ον)
ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ:
Προς τους κυρίους Διευθυντάς των Γυμνασίων και Προγυμνασίων 
Και προς τους κυρίους Διευθυντάς των Δημοτικών Σχολείων. 
Η Α. Β. Υψηλότης ο Ηγεμών εν τινί των εξοχικών αυτού περιπάτων ανα την πεδιάδα την πέριξ των Χανίων συνήντησε που μαθητάς του σχολείου εις εκδρομήν οδηγηθέντας, οίτινες σπεύδοντες να συλλέξωσιν άνθη των αγρών ελησμόνησαν ότι επάτουν επί καλλιεργήσιμου εδάφους και έφθειραν ξένην περιουσίαν. Το γεγονός τούτο παρέχει ημίν αφορμήν να υπομνήσουμεν τους Κυρίους Καθηγητάς και διδασκάλους, ότι έχουσι καθήκον οσάκις εξέρχονται εις εκδρομήν μετά των μαθητών να απομακρύνωσιν αυτούς επιμελώς από μερών καλλιεργημένων…. Ο σεβασμός προς την ξένην περιουσίαν δεν είνε μόνον προς τον πλησίον καθήκον, αλλά και προς την κοινωνίαν ολόκληρον….
Εν Χανίοις τη 5 Μαρτίου 1901. Ο επί της Δημοσίας Εκπαιδεύσεων και των Θρησκευτικών Σύμβουλος
Ν. Γιαμαλάκης. 
Η συνολική εκπαιδευτική ανασυγκρότηση επί Κρητικής Πολιτείας δεν άργησε να αποδώσει τους αναμενόμενους καρπούς. 
Κατά το σχολικό έτος 1899-1900 λειτούργησαν τα εξής σχολεία στην Κρήτη:
2 Γυμνάσια.
2 Προγυμνάσια. 
1 Ιεροδιδασκαλείο (της Ι. Μ. Αγίας Τριάδας Τζαγκαρόλων ). 
432 Δημοτικά σχολεία αρρένων. 
70 Δημοτικά σχολεία θηλέων. 
16 Δημοτικά σχολεία μουσουλμάνων αρρένων. 
5 Δημοτικά σχολεία μουσουλμάνων θηλέων. 

                        ΔΗΜΟΤΙΚΟΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΛΟΥΔΙΑΝΩΝ 1925

                        (Φωτογραφικό αρχείο Παπαδάκη Ιωάννη)

Τα εκπαιδευτικά νομοθετήματα της Κρητικής Πολιτείας ίσχυσαν μέχρι το 1914, έτος κατά το οποίο εφαρμόστηκε το ενιαίο Ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Άλλωστε και η Κρήτη ήταν πλέον αναπόσπαστο κομμάτι του Ελληνικού κορμού. 
Κλείνοντας, ως ευχή για τους εκπαιδευτικούς θα παραθέσω (μέσα από το αρχειακό υλικό) τις παραινέσεις του Τιμόθεου Βενέρη  (1876-1941) προς τους καθηγητές και τους μαθητές. Ο σπουδαίος αυτός ιεράρχης της Κρήτης έγραψε στον Πρόλογο του βιβλίου του «Το Αρκάδι δια των Αιώνων», ως διαχρονική υπόμνηση χρέους προς την πατρίδα τα εξής:.
«Έλληνες διδάσκαλοι,
Κατέχετε προνομιούχον θέσιν εν τω πεπολιτισμένω κόσμω. Είστε ευτυχείς κληρονόμοι και ερμηνευταί ανεκτιμήτων πνευματικών και ηθικών κεφαλαίων. Έχετε την υψηλήν αποστολήν να διαπαιδαγωγήσετε την Ελληνίδα νεότητα εν τω πνεύματι των προγόνων μας, εν τω πνεύματι το οποίον αφύπνισεν, εξηνθρώπισεν, ερρύθμισε και κατυήθυνε την διάνοιαν και την βούλησιν του σήμερον πεπολιτισμένου κόσμου εις την μεγαλειώδη λεωφόρον της πνευματικής προόδου. Στρέφετε άγρυπνον το όμμα της ψυχής εις το προ των οφθαλμών υμών ανεπεπταμένων ψυχικόν πεδίον και μετ΄επιμελείας εκριζώνετε τα ζιζάνια, τα οποία εχθροί της προόδου και του πολιτισμού μετά σατανικής μεθοδείας και μυσαρού πείσματος σπείρουν ανά μέσον του σίτου. Εκριζώνετε αυτά και παραδίδετε εις την φλόγα του ελληνικού πνεύματος. Μη οκνείτε να πράττητε τούτο.
Έλληνες μαθηταί και μαθήτριαι,
Έχετε επιτακτικήν απέναντι του μέλλοντος υποχρέωσιν. Έχετε την υποχρέωσιν εν επιμελεία και φρονήσει ν’ αποβήτε οι φορείς του προγονικού και Χριστιανικού πνεύματος. Οφείλετε να αποφεύγητε επιμελώς παν ότι καθιστά ανάπηρον την διάνοιαν να εγγίση τας υψηλάς σφαίρας της αληθείας και ανίσχυρον την καρδίαν να πάλληται τους παλμούς των ανθρωπιστικών και ηθικών ιδεωδών, επί των οποίων το Έθνος μας εθεμελίωσε το οικογενειακόν και κοινωνικόν αυτού οικοδόμημα. Επί των αιωνίων και αδιασείστων προγονικών αρετών ιδρύσατε και υμείς το ιδικόν σας.
Αναπτύξατε ω νέοι, φωτεινήν την διάνοιαν και εύτονον την θέλησιν προς το ηθικόν αγαθόν. Δεν θα μετανοήσητε επί τούτω…».
Παρόλο που παρήλθαν τόσες δεκαετίες από όσα προαναφέρθησαν, πολλά εξ αυτών δεν έχουν χάσει τη διαχρονικότητά τους και εξακολουθούν μέχρι σήμερα να μας προβληματίζουν. Με αυτές τις σκέψεις ευχόμαστε: 
Καλή δύναμη στις προσπάθειες 
Των εκπαιδευτικών και των μαθητών!

Βιβλιογραφία:
1) Τιμόθεου Βενέρη, «Το Αρκάδι δια των Αιώνων», Αθήνα 1938. 
2) Γεωργίου Ι. Παναγιωτάκη, «Η Κρήτη στις αρχές και τα τέλη του 20ου αιώνα» Ηράκλειο 1998. 
3) «Η Κρήτη στις αρχές του αιώνα μας (Φωτογραφικό Πανόραμα από το Αρχείο του Περικλή Διαμαντόπουλου)», Φιλολογικός Σύλλογος Χανίων «Ο Χρυσόστομος», Υπουργείο Πολιτισμού, Αθήνα 1988. 

ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΑΝΑΔΡΟΜΕΣ "ΤΟ ΟΥΚΡΑΝΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΚΑΙ Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ"

4η συνέχεια: «Η Σοβιετική Ένωση και οι τύχες του Ελληνισμού».
Της Στέλλας Μαρινάκη
Όπως αναφέρθηκε και στα προηγούμενα άρθρα, το «Ουκρανικό ζήτημα» είναι ένα σύνθετο γεωπολιτικό θέμα που χρονολογείται από τον 17ο αι. με τοπικές πολεμικές συρράξεις, με πολιτικές διαμάχες, με καταπατήσεις εδαφών, με καταστροφές περιοχών και πολλά ανθρώπινα θύματα. Αλλά και με μια αέναη προσπάθεια «ρωσοποίησης» εκ μέρους των Ρώσων και «απορωσοποίησης»-ανεξαρτησίας εκ μέρους της Ουκρανίας. 
Ύστερα μάλιστα από τα γεγονότα των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αι και τον 3ο κατά σειρά Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877, που έληξε με την στρατιωτική και διπλωματική ήττα και απομόνωση της Υψηλής Πύλης του Σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β’, επεβλήθησαν βαριές κυρώσεις (η Τουρκία έχασε τα εδάφη της στα βαλκάνια) με τη συνθήκη του Αγίου Στεφάνου του 1878, επί τσάρου Αλεξάνδρου Β΄. Τότε εκδηλώθηκε και η αφύπνιση του Ουκρανικού εθνικισμού. Την ίδια περίοδο ξεκίνησε και η συνεργασία των βαλκανικών χωρών που υποστήριζε ο Τσάρος και επεδίωκαν ανεξαρτησία από την Αυστροουγγαρία. 
Ο 20ος αι. έδειξε από την αρχή του πως έφερνε μεγάλες περιπέτειες για την πολύπαθη περιοχή της Μαύρης Θάλασσας. Η κρίση που οδήγησε στη δολοφονία του Αρχιδούκα Φερδινάνδου στο Σεράγεβο στις 28 Ιουνίου 1914, από Σερβο-Βόσνιο εθνικιστή, στάθηκε η αφορμή για την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η κρίση στη Ρωσία έκτοτε ήταν ορατή. Ο τσάρος Νικόλαος Β’, ύστερα από στρατιωτικές ήττες, παραιτήθηκε τον Φεβρουάριο του 1917 και ο Αλεξάντερ Κερένσκι σχημάτισε την πρώτη Ρεπουμπλικανική κυβέρνηση αστικού χαρακτήρα1. 
Το «Ουκρανικό» ζήτημα έκανε για άλλη μια φορά την εμφάνισή του, την περίοδο της κατάρρευσης της κραταιάς ως τότε Ρωσικής τσαρικής αυτοκρατορίας και την έναρξη της επανάστασης των Μπολσεβίκων το 1917, που έμελλε να ανατρέψει τον ρου της ιστορίας. 
Με την επικράτηση των μποσλεβίκων και την δολοφονία του Τσάρου, οι Ουκρανοί συγκρότησαν ένα άτυπο Κοινοβούλιο στο Κίεβο (Κεντρική Ράντα), με αρχηγό τον Μιχαήλ Χρουσέφσκι και μετά έκαναν την εμφάνισή τους οι πρώτες αυτονομιστικές ομάδες που ανακήρυξαν την Εθνική Ουκρανική Δημοκρατία με δική της σημαία και εθνόσημο. Μάλιστα, το 1918 οι μπολσεβίκοι ανακήρυξαν με τη σειρά τους την «Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Ουκρανίας» στο Χάρκοβο. Η νέα αυτή κρατική οντότητα προσχώρησε στην ΕΣΣΔ το 1922. 
Η περίοδος της επικράτησης των επαναστατών κομμουνιστών και της πολιτικής που ακολούθησαν ήταν οδυνηρή τόσο για τους Ουκρανούς όσο και για τους Έλληνες των Παρευξείνιων περιοχών. Εκτός από τις αιματηρές επιθέσεις των αντιμαχόμενων ιδεολογικά και πολιτικά ομάδων, εκτός από την κολεκτιβοποίηση της γης τους, την απαγόρευση της εθνικής του γλώσσας και το κλείσιμο των σχολείων τους είχαν να αντιμετωπίσουν και τις διώξεις του Στάλιν2 ήδη από το 1920. 

Φωτογραφία προσφύγων.
Αξίζει να αναφερθεί ότι τον Ιούλιο του 1919 η κυβέρνηση Ελ. Βενιζέλου ενέκρινε την πίστωση 20.000.000 δραχμών για την περίθαλψη και τον σταδιακό επαναπατρισμό των Ελλήνων του Καυκάσου. Υπεύθυνος της επιτροπής του Υπουργείου Περιθάλψεως ορίστηκε ο μεγάλος μας Κρητικός συγγραφέας Νίκος Καζαντζάκης. Μαζί με τους συνεργάτες του ανέλαβαν με επιτυχία το δύσκολο έργο της εγκατάστασης 150.000 Ελλήνων του Πόντου στην Ελλάδα (σε Μακεδονία και Θράκη)3. 
Ο μεγάλος λιμός του 1932-’33, που θεωρήθηκε από τους περισσότερους ιστορικούς ως οργανωμένος από τους Ρώσους, είχε ως αποτέλεσμα να στοιχίσει τη ζωή σε 11-16 εκατομμύρια Ουκρανούς! Θεωρήθηκε επίσημα ως γενοκτονία (Γολοντομόρ) και αναγνωρίστηκε αργότερα από πολλές άλλες χώρες (στις 28 Νοεμβρίου 2006). Αναμφισβήτητα, το τραγικό αυτό γεγονός με τον θάνατο τόσων αθώων ανθρώπων γιγάντωσε το μίσος των Ουκρανών για τους Ρώσους. Θύματα του λιμού ήταν και πάρα πολλοί Έλληνες. 
Οι διώξεις κατά των Ελλήνων στη Σοβιετική Ένωση:
Το Σοβιετικό κράτος, ήδη από τη σύστασή του, αντιμετώπισε τους Έλληνες πολίτες του ως εχθρούς, ως αντεπαναστάτες, ως προδότες και πράκτορες του καπιταλισμού. Η ατυχής εκστρατεία στην Ουκρανία του 1919 έδωσε την αφορμή στον Λένιν να κρατήσει εχθρική στάση προς την Ελλάδα και να συνεργαστεί ανοικτά με το καθεστώς του Κεμάλ. Μία από τις συνέπειες των διώξεων των μπολσεβίκων ήταν να δημιουργηθεί προσφυγικό ρεύμα Ελλήνων ομογενών της Ουκρανίας προς την Ελλάδα. Η υποδοχή τους στην Ελλάδα δεν ήταν πάντοτε θετική. Η Ελλάδα ως δέσμια της Αγγλο-Γαλλικής πολιτικής δεν τόλμησε να ασκήσει πιέσεις προς τους συμμάχους και να διεκδικήσει την προστασία των ελληνικών πληθυσμών στην Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Ν. Ρωσίας.
Η αρνητική έκβαση της μικρασιατικής εκστρατείας κρίθηκε σε μεγάλο βαθμό από την υποστήριξη των Μεγάλων Δυνάμεων προς τον Κεμάλ. Κομβικό γεγονός αποτελεί η υπογραφή του συμφώνου Φιλίας και Αδελφότητας μεταξύ Λένιν και Κεμάλ στις 16 Μαρτίου 1921. Η συμμαχία επικυρώθηκε και με την παροχή οικονομικής βοήθειας καθώς και μεγάλων ποσοτήτων οπλισμού προς τον Κεμάλ ήδη από το 1920 και εξής, επειδή ο Λένιν θεωρούσε τους Έλληνες ως ιμπεριαλιστές. Η Σοβιετική Ρωσία παραχώρησε στην Τουρκία τα εδάφη του Καρς και του Αρνταχάν και παραιτήθηκε από κάθε οικονομική διεκδίκηση από το καθεστώς των Νεότουρκων. Ο ίδιος ο Μουσταφά Κεμάλ αναγνωρίζει σε επιστολές του την καθοριστική συνεισφορά των Σοβιετικών στην επικράτησή του. 
Πολλοί Έλληνες είχαν καταφύγει στην Ν. Ρωσία μετά την μικρασιατική καταστροφή του 1922 και βρέθηκαν ξανά διωκόμενοι. Άλλοι πάλι είχαν αυτοεξοριστεί στην ΕΣΣΔ, λόγω της πολιτικής τους ιδεολογίας, μετά το ιδιώνυμο (1928)4 και την μεταξική δικτατορία. 
Η ανθελληνική στάση των Σοβιετικών συνεχίστηκε και από τον διάδοχο του Λένιν, τον Ιωσήφ Στάλιν. Στις 15 Δεκεμβρίου του 1937 ο Στάλιν εξαπέλυσε μαζικές διώξεις εναντίον των Ελλήνων πολιτών της Σοβιετικής Ένωσης, τους οποίους στοχοποίησε αδιακρίτως. Οι διώξεις αυτές έμειναν γνωστές στην νεότερη ιστορία ως «η Ελληνική Επιχείρηση του Στάλιν». Συνελήφθησαν ακόμα και Έλληνες με εξέχουσα πολιτική και κοινωνική θέση εντός του κομμουνιστικού κόμματος. Υπολογίζεται ότι συνελήφθησαν περίπου 15.000 Έλληνες ομογενείς κυρίως Ποντιακής καταγωγής. Οι περισσότεροι κατέληξαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και σε καταναγκαστικά έργα στη Σιβηρία, απ’ όπου ελάχιστοι γλίτωσαν. Περίπου 10.000 Πόντιοι απελάθηκαν στην Ελλάδα κατά το 1938-39, κυρίως ηλικιωμένοι. Επίσης, υπολογίζεται ότι πάνω από 3000 Έλληνες εκτελέστηκαν στο Ντονιέσκ χωρίς δίκη. 
Οι διωγμοί συνεχίστηκαν το 1944 με θύματα αυτή τη φορά τους Πόντιους της Κριμαίας και το 1949 με θύματα τους Έλληνες των περιοχών της Μαύρης Θάλασσας γενικότερα. Οι περισσότεροι εκτοπίστηκαν σε μακρινές περιοχές, όπως στο Ουζμπεκιστάν και στο Καζακστάν. Οι συνθήκες ήταν άθλιες και πολλοί πέθαιναν από τις κακουχίες ή από ασθένειες.
Ως αιτία των διώξεων προβλήθηκε ότι οι Έλληνες χαρακτηρίζονταν εθνικιστές και άρα ύποπτοι για την ασφάλεια του Σοβιετικού καθεστώτος ως κατάσκοποι και ως αντάρτες. Η εθνική τους ταυτότητα θεωρήθηκε πολιτική ιδεολογία. Σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες, τους ανάγκαζαν να ομολογήσουν για παραβάσεις που δεν είχαν διαπράξει. 
Η ύπαρξη εθνικών σχολείων θεωρήθηκε επιζήμια για το Σοβιετικό σοσιαλιστικό σύστημα και έτσι αποφασίστηκε από το 1930 να κλείσουν 250 ελληνικά σχολεία στον Καύκασο, στο Κρασνοντάρ, στην Κριμαία, στην Αζοφική (Μαριούπολη, Ντονιέσκ) κ.ά. Απαγορεύτηκαν επίσης οι θρησκευτικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις, ως έκφραση εθνικής ταυτότητας. Το 1932 καθιερώθηκε η χρήση «εσωτερικού διαβατηρίου» για να επιτραπεί στους Έλληνες η μετακίνηση. Μέχρι τον Ιούλιο του 1930 υπήρχε μια σχετική ανεκτικότητα, αλλά οι συνθήκες δυσκόλεψαν μετά. 
Μετά τον θάνατο του Στάλιν το 1953 οι διώξεις σταμάτησαν και όσοι ομογενείς επέζησαν μπορούσαν πλέον να επιστρέψουν στις εστίες τους. Παρόλ’ αυτά κάποιοι παρέμειναν στο Καζακστάν, ενώ άλλοι ήρθαν στην Ελλάδα στη δεκαετία του ’50. Έτσι σταδιακά ο παρευξείνιος ελληνισμός άρχισε να ανακάμπτει και να ξαναβρίσκει τη δημιουργική του πνοή. Μέχρι τις μέρες μας που πάλι δυστυχώς δεινοπαθεί τραγικά5. 
Σημειώσεις:
1) Ο Αλεξάντερ Κερένσκι ήταν υπουργός δικαιοσύνης και ακολούθως μεταβατικός πρωθυπουργός που εξελέγη από τη Δούμα. Μετά την δολοφονία του Τσάρου Νικολάου Β’, ανέλαβε πρωθυπουργός για μικρό χρονικό διάστημα. Στο βιβλίο του «Η Ρωσική επανάσταση όπως την έζησα» (Ελλ. Έκδοση, Παπύρου, Αθήνα, έτος 1972, μετάφραση Άγγελου Νίκα), περιγράφει τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν την περίοδο εκείνη. Ανατράπηκε από τους μπολσεβίκους του Λένιν και κατέφυγε αυτοεξόριστος στο Παρίσι. Πέθανε στη Ν. Υόρκη σε ηλικία 89 ετών το 1970. 
2) Ο Ιωσήφ Στάλιν (1878-1953) ήταν τότε υπουργός της Κομμουνιστικής κυβέρνησης. Αργότερα έγινε Γ.Γ. του Κ.Κ.Σ.Ε. το 1922. Διαδέχτηκε τον Λένιν μετά το θάνατό του το 1924, ως αρχηγός της ηγεσίας του κόμματος. Εφάρμοσε την Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ) του προκατόχου του. Έμεινε στην ιστορία ως νικητής στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο εναντίων των Ναζί του Χίτλερ. Παρόλα αυτά υπήρξε φοβερός δικτάτορας και εξόντωσε πολλούς αντιπάλους καθώς και πρώην συνεργάτες του. Οι διώξεις που έκανε χαρακτηρίζονται και ως «Μεγάλος τρόμος». 
3) Συνεργάτες του Ν. Καζαντζάκη ήταν οι: Η. Πολεμαρχάκης, Γ. Κωνστανταράκης, Γ. Αγγελάκης, Ι. Ζερβός, Δ. Ελευθεριάδης, Γ. Ζορμπάς και Γ. Σταυριδάκης. Ο Ν. Καζαντζάκης περιγράφει τις εμπειρίες από την συμμετοχή του στην αποστολή αυτή στο έργο του Αναφορά στον Γκρέκο: «Το βαπόρι ήταν γεμάτο ψυχές που ξεριζώθηκαν από τα χώματά τους και πήγαινα να τις φυτέψω στην Ελλάδα…… ζερβά μας τ’ ακρόγιαλο και τα βουνά του Πόντου. Μια φορά κι έναν καιρό δικά μας. Δεξιά αστραφτερό, απέραντο το πέλαγο. Ο Καύκασος είχε σβήσει μέσα στο φως…….. Δύσκολο πολύ η ψυχή να ξεκολλήσει από την πατρίδα. ». 
4) Το 1926 είχε υπογραφεί μια εμπορική συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και ΕΣΣΔ η οποία εξομάλυνε λίγο τα πράγματα. Όμως, το Ιδιώνυμο (1928-’29) θεωρείται ομολογουμένως ως ένα από τα μεγαλύτερα πολιτικά λάθη των κυβερνήσεων του Ελ. Βενιζέλου, διότι επέτρεπε τις διώξεις πολιτών με αριστερή ιδεολογία και άρα ευνοούσε τον διχασμό. Κάτι που συνεχίστηκε εντονότερα επί δικτατορίας Μεταξά. Μαρτυρείται ότι αρκετοί ομογενείς ποντιακής καταγωγής κατέληξαν εξόριστοι στη Μακρόνησο. 
5) Κλείνοντας αυτή τη σειρά των 4ων άρθρων με θέμα «το Ουκρανικό ζήτημα και η συμμετοχή της Ελλάδας» διαπιστώνουμε τη διαχρονική ακμή και παρουσία του Ελληνισμού στις χώρες του Ευξείνου Πόντου, άλλοτε με ένδοξα επιτεύγματα και άλλοτε με δυσκολίες και ταραχές, λόγω των γεωπολιτικών συνθηκών. Ας ευχηθούμε, με τη δύναμη του θεού, να λήξει ο πόλεμος και να επικρατήσει ξανά η ειρήνη για το καλό της ανθρωπότητας. 
Πηγή εικόνας: https://edromos.gr/o-nikos-kazantzakis-kai-oi-pontioi-tou-kafkasou/?amp (άρθρο Γιούλης Γεραπετριτάκη). 
Γενική Βιβλιογραφία:
1) Περιοδικό Ιστορία Εικονογραφημένη: 
Α) Γάτου Νικολάου, Η Συγκρότηση του σύγχρονου Ουκρανικού κράτους, Σεπτέμβριος 2019. 
Β) Παπαφλωράτου Ι – Αρεταίου Λυκούρφου, Αφιέρωμα: ο Κριμαϊκός πόλεμος και η Ιστορία της Ουκρανίας, Αύγουστος 2014. 
Γ) Πούχνερ Βάλτερ, Οι ελληνικές κοινότητες της Κριμαίας, της Αζοφικής και του Καυκάσου και το θέατρό τους στις αρχές του 20ου αι., Μάιος 2012. 
2) Η Οδησσός των Ελλήνων, Ε- Ιστορικά. 23 Νοεμβρίου 2000. 
3) Χαράτση Σ.Ι., Η εκστρατεία στην Ουκρανία, Ελλάδα 20ος αι. Β΄ τόμος. Τα γεγονότα. Έκδοση της Απογευματινής. 
4) Κουρκούτας Γ., Οκτώβριος 1917, 100 χρόνια μετά, Εκδόσεις Πελασγός, 2017. 
Διαδίκτυο:
Μηχανή του χρόνου.
Πρώτο Θέμα: άρθρο του Μιχ. Στούκα. 
Καθημερινή: άρθρο του Βλ. Αγτζίδη. 
PontosNews. 
Cognoscoteam. 

ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΑΝΑΔΡΟΜΕΣ "Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ"

«Το Ουκρανικό ζήτημα και η συμμετοχή της Ελλάδας».
3η συνέχεια: «Η εκστρατεία στην Ουκρανία το 1919 και η ελληνική συμμετοχή».

Α' ΜΕΡΟΣ ΚΑΙ Β' ΜΕΡΟΣ

Της Στέλλας Μαρινάκη
Στο ξεκίνημά του ο 20ος αιώνας επεφύλασσε στις Παρευξείνιες χώρες δυσάρεστα γεγονότα και μεγάλη αναταραχή, ως αντίκτυπο των παγκόσμιων εξελίξεων:
Α) Αφ’ ενός της έναρξης του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ύστερα από τη δολοφονία του αρχιδούκα Φερδινάνδου στο Σεράγεβο της Βοσνίας στις 28 Ιουλίου 1914. Ένα μήνα μετά ξεκίνησαν οι πολεμικές επιχειρήσεις που συμπαρέσυραν σχεδόν όλες τις Ευρωπαϊκές χώρες στη δίνη του «Μεγάλου Πολέμου». Οι συμμαχικές χώρες (Αντάντ) εναντίον των Κεντρικών Αυτοκρατοριών (Γερμανίας, Αυστροουγγαρίας, Βουλγαρίας και Τουρκίας) ήταν: η Μ. Βρετανία με τις αποικίες της (Αυστραλία, Ν. Ζηλανδία κ.ά.), η Γαλλία, η Ρωσία, η Ιταλία, το Βέλγιο, η Σερβία, το Μαυροβούνιο, η Ρουμανία, η Ελλάδα και η μακρινή Ιαπωνία! Η Ρωσία παρέμεινε μόνο τρία χρόνια και πέντε μήνες στο πλευρό των συμμάχων της Αντάντ. 
Β) Αφ’ ετέρου, την περίοδο αυτή, ξέσπασαν οι εμφύλιες συγκρούσεις της επανάστασης των Μπολσεβίκων το 1917 (γνωστής και ως Οκτωβριανής Επανάστασης). Οι αναταραχές αυτές ανάγκασαν τη Ρωσία να συνθηκολογήσει εσπευσμένα με τους Γερμανούς! Υπογράφοντας στις 3 Μαρτίου 1918 την ταπεινωτική γι’ αυτήν συνθήκη στο Μπρεστ-Λιτοφσκ, μια μικρή πόλη στα σύνορα Πολωνίας-Λευκορωσίας. Ακολούθησαν τραγικά γεγονότα, όπως η δολοφονία του Τσάρου Νικολάου Β’ και της οικογένειάς του, τον Ιούλιο του 1918, από το τοπικό Σοβιέτ στο Εκατερίνμπουργκ. Όπως ήταν φυσικό, τα γεγονότα αυτά άλλαξαν τις ισορροπίες του πολέμου, δημιουργώντας επικίνδυνες πολιτικές διαμάχες και αποσχιστικά – αυτονομιστικά κινήματα. Οι ανατροπές στην πρώην Τσαρική αυτοκρατορία έφεραν ριζικές – βίαιες αλλαγές στον γεωγραφικό χάρτη της Ανατολικής Ευρώπης. 
Εξετάζοντας με προσοχή τις ιστορικές εξελίξεις, παρατηρούμε πως ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε μακροχρόνιες συνέπειες. Άρα λοιπόν, δεν έμελλε να είναι απλά ένας πόλεμος «ο οποίος θα έφερνε το τέλος των άλλων πολέμων», όπως ισχυρίζονταν τότε οι ηγέτες των Μεγάλων Δυνάμεων, αλλά είχε αντίθετο αποτέλεσμα, αφού προκάλεσε γενικευμένες τοπικές συγκρούσεις και εμφύλιες διαμάχες έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. 
Οι συμμαχικές δυνάμεις της Δύσης είχαν ανησυχήσει έντονα με τις εξελίξεις της Οκτωβριανής Επανάστασης του 1917. Προσπαθούσαν να περιφρουρήσουν τον τεράστιο όγκο πολεμικού υλικού και εφοδίων που είχαν στείλει στη Ρωσία (όταν αυτή πολεμούσε ακόμα στο πλευρό τους), φοβούμενες μήπως αυτά περιέλθουν στα χέρια των επαναστατών, που αγωνίζονταν να εγκαθιδρύσουν τη «δικτατορία του προλεταριάτου»! 
Η Γαλλία ήταν αυτή που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εκστρατεία της Ουκρανίας (γνωστής τότε και ως «μεσημβρινής Ρωσίας») και στη συμμετοχή της Ελλάδος εναντίον των Μπολσεβίκων, με πρωτεργάτη τον Γάλλο πρωθυπουργό Ζώρζ Κλεμανσώ. Χορήγησε μάλιστα και πολεμικό δάνειο προς τη χώρα μας για μπορέσει να καλύψει το οικονομικό κόστος της επιστράτευσης!
Η κυβέρνηση της Ελλάδος ήταν αδύνατον να διαχωρίσει τη θέση της από την πολεμική τακτική των συμμαχικών μ’ αυτήν χωρών, δηλαδή των Άγγλων και των Γάλλων. Δεν άργησε επομένως να αποφασίσει την εμπλοκή της, στέλνοντας πεζικό και ναυτικό στις Παρευξείνιες χώρες. Η απόφαση ελήφθη στα τέλη του 1918 από τον Πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο, ο οποίος ήταν και υπουργός των Στρατιωτικών. 
Η διοικητική ιεραρχία είχε διαμορφωθεί ως εξής: Μετά την απομάκρυνση του βασιλιά Κωνσταντίνου Α’ είχε αναλάβει το βασιλικό αξίωμα ο νεαρός Αλέξανδρος (από τις 12 Ιουνίου 1917). Υπουργός Ναυτικών ήταν ο Παύλος Κουντουριώτης και μετά ο Αθανάσιος Μιαούλης, ενώ αρχιστράτηγος ο Λεωνίδας Παρασκευόπουλος με επιτελάρχη τον Θεόδωρο Πάγκαλο. Ως επιτελείς του υπηρετούσαν δύο αξιωματικοί που θα απασχολούσαν σοβαρά τα πολιτικά πράγματα της χώρας αρκετά χρόνια αργότερα από διαφορετική ιδεολογία: ο Στέφανος Σαράφης και ο Γεώργιος Τσολάκογλου! 
Αλλά και ανάμεσα στους αξιωματικούς υπήρχαν επίσης ονόματα που έμελλε να σημαδέψουν τις πολιτικές εξελίξεις αργότερα, όπως: των αντισυνταγματαρχών Νεόκοσμου Γρηγοριάδη (2ου Συντάγματος), Γεώργιου Κονδύλη (3ου Συντάγματος) και Νικόλαου Πλαστήρα (Διοικητού 5/42 Συντάγματος Ευζώνων). Επίσης, συμμετείχε το Α’ Σώμα Στρατού με τις μονάδες επεμβάσεως, υπό τις διαταγές του υποστράτηγου Κωνσταντίνου Νίδερ, με τον επιτελάρχη του συνταγματάρχη, Αλέξανδρο Οθωναίο. 
Σκοπός της Ελληνικής συμμετοχής ήταν η προστασία των Ελληνικών κοινοτήτων της Ουκρανίας, οι οποίες αριθμούσαν χιλιάδες Έλληνες. Η Οδησσός, η Μαριούπολη, η Χερσώνα, το Νικολάιεφ, διέθεταν τις πολυπληθέστερες Ελληνικές παροικίες1. Γύρω στο 1920 υπολογίζεται ότι αριθμούσαν 500-550.000 ψυχές! Το ελληνικό στοιχείο είχε αυξήσει την παρουσία του σημαντικά εκεί, κυρίως μετά τους Τουρκικούς διωγμούς του 1870. Υπολογίζεται ότι μεταξύ 1890-1900 είχαν φράσει στην περιοχή της Ουκρανίας πάνω από 165.000 Έλληνες! 
Περιοχές δράσης των Ελληνικών δυνάμεων ήταν οι Νότιες ακτές της Ουκρανίας. Η Οδησσός, η Χερσώνα, η Κριμαία και το Νικολάιεφ. Αποβιβάστηκαν εκεί στις 20 Ιανουαρίου 1919 και αποχώρησαν στις 28 Απριλίου 1919, ύστερα από την υπογραφή της εκεχειρίας την προηγούμενη μέρα. Σ’ αυτές τις 99 ημέρες έλαβαν μέρος σε σκληρές μάχες στις οποίες πολέμησαν γενναία, παρόλο που εγκαταλείφθηκαν από τους Γάλλους (οι οποίοι στασίασαν στη Σεβαστούπολη)2. 
Στην εκστρατεία αυτή των συμμάχων στην Ουκρανία η Ελλάδα δεν συμμετείχε μόνο με χερσαίες δυνάμεις. Το Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό έλαβε μέρος με 13 από τα 19 πλοία που διέθετε, ενώ τα υπόλοιπα 6 περιπολούσαν στην Προποντίδα, στο Αιγαίο και στο Ιόνιο Πέλαγος. Τα πλοία αυτά ήταν: 2 θωρηκτά («Κιλκίς» και «Λήμνος»), 1 θωρακισμένο θωρηκτό εύδρομο (το «Αβέρωφ»), 7 Αντιτορπιλικά (τα «Πάνθηρ», «Βέλος», «Λόγχη», «Κεραυνός», «Αετός», «Ιέραξ» και «Λέων»), τα οπλιταγωγά «Κανάρης» και «Σφενδόνη» και το νοσοκομειακό «Αμφιτρίτη». 
Το πρώτο ελληνικό πλοίο που εισήλθε στον Εύξεινο Πόντο ήταν το Αντιτορπιλικό «Πάνθηρ», που στις 26 Νοεμβρίου 1918 έδεσε στο λιμάνι της Σεβαστούπολης στην Κριμαία. Ακολούθησαν το «Αβέρωφ» και σταδιακά τα υπόλοιπα. Άλλοτε περιπολούσαν στα ανοικτά ή στην Αζοφική θάλασσα και άλλοτε έδεναν στην Οδησσό. Τα υπηρεσιακά καθήκοντα των ελληνικών πολεμικών πλοίων περιορίζονταν σε περιπολίες στη Μαύρη Θάλασσα, στην μεταφορά εφοδίων, στην εκκένωση περιοχών από κατοίκους που κινδύνευαν, αλλά και στην προστασία των αμάχων και βέβαια των Ελλήνων της Ουκρανίας. 
Χαρακτηριστική ήταν η προειδοποίηση που έστειλε ο πλοίαρχος του Αντιτορπιλικού «Βέλος», Νικόλαος Τούμπας, προς τους αντάρτες των Σοβιέτ στην περιοχή της Ευπατορίας της Κριμαίας, ότι: «αν άγγιζαν του Έλληνες θα κατέστρεφε την πόλη ολοσχερώς με τα πυροβόλα του πλοίου του». 
Μαζί με τα ελληνικά πλοία που προαναφέρθηκαν, στην εκστρατεία αυτή συμμετείχαν και 4 Γαλλικά θωρηκτά, 1 Ιταλικό και 1 Αγγλικό καταδρομικό, που το συνόδευαν 3 αντιτορπιλικά. Τα πλοία αυτά από κοινού υποστήριζαν την άμυνα στα παράλια της Μαύρης Θάλασσας έως τις 17 Απριλίου 1919. Τα αντιτορπιλικά «Πάνθηρ» και «Ιέραξ» παρέμειναν στην περιοχή μέχρι τον Μάρτιο του 1920, κυρίως για την υποστήριξη των Ελλήνων της Οδησσού και της Σεβαστούπολης. Ήταν τα τελευταία όλης της αποστολής που αποχώρησαν από το Νοβοροσίσκ στα τέλη του Μαρτίου της ίδιας χρονιάς. Είχαν ενταχθεί στον συμμαχικό στόλο και υποχρεούντο να τηρούν τους συμμαχικούς κανόνες. Δηλαδή, ενώ έφεραν το σήμα του Έλληνα κυβερνήτη τους, είχαν υψώσει τη Γαλλική σημαία (τα αντιτορπιλικά). Ενώ από τα θωρηκτά είχε απαιτηθεί η αφαίρεση του οπλισμού τους. 
Να σημειωθεί εδώ ότι: Οι Ελληνικές δυνάμεις που πήραν μέρος στην Ουκρανική εκστρατεία ήταν συνολικά: 
18 τάγματα πεζικού, 2 μοίρες ορεινού πυροβολικού, 
1 τάγμα βοηθητικών μονάδων στα μετόπισθεν, 
13 πολεμικά πλοία με τα πληρώματά τους. 
Μόνο 2 υδροπλάνα που έφερε το Αντιτορπιλικό «Πάνθηρ», τα οποία έμειναν στον ναυτικό σταθμό στον όρμο Μπακάλ της Κριμαίας. 
Η 534η αεροπορική μοίρα αεροπόρων χωρίς τα αεροπλάνα τους! 
Στο σύνολό τους οι Ελληνικές δυνάμεις ανέρχονταν σε 23.351 άνδρες!
Η αποχώρηση των Ελλήνων στρατιωτών ήταν περιπετειώδης. Το 34ο Σύνταγμα πεζικού και οι μονάδες της 2ης Μεραρχίας πέρασαν πεζοί τον Δνείστερο ποταμό από διαβάσεις και συγκεντρώθηκαν με άλλους Έλληνες στρατιώτες στο Γκαλάτς της Ρουμανίας. Ενώ τα τρία τάγματα της Κριμαίας αποβιβάστηκαν στην Κωνστάντζα. Άφησαν πίσω τους βαριές απώλειες που ανέρχονταν σε 18 αξιωματικούς και 380 οπλίτες νεκρούς και 657 τραυματίες. 
Εκείνες τις ημέρες ο Άγγλος ναύαρχος Calthorpe απέστειλε στον Βενιζέλο συγχαρητήριο τηλεγράφημα με την επαινετική φράση:
«Οι Έλληνες στρατιώται και ναύται ημπορούν
σήμερον να είναι υπερήφανοι διότι είναι Έλληνες!».
Επίλογος - Αποτίμηση:
Οι ιστορικοί του μέλλοντος είναι αρμόδιοι να κρίνουν αν ο Ελ. Βενιζέλος έπραξε σωστά που δεν αρνήθηκε να θέσει τις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις υπό τη διοίκηση των συμμάχων κρατών της Αντάντ. Ήλπιζε ότι οι Ευρωπαίοι θα τηρούσαν τις υποσχέσεις που του είχαν δώσει πριν από τη «Συνθήκη των Σεβρών» (της 10ης – 8ου -1920), για υποστήριξη των Ελληνικών διεκδικήσεων στην Μικρά Ασία. 
Η ιστορία πάντως κατέγραψε τον πόλεμο αυτόν ως μια μάταιη, πολύνεκρη στρατιωτική επιχείρηση, που οι αρχικοί της στόχοι δεν επετεύχθησαν. Δηλαδή, οι προσπάθειες των Συμμάχων να προστατεύσουν και να ελέγξουν τις πετρελαιοπηγές, τις τραπεζικές επενδύσεις τους και τις επιχειρήσεις τους στη Ρωσία, ώστε να μην περιέλθουν στα χέρια των Μπολσεβίκων αν αυτοί επικρατούσαν. Οι στόχοι αυτοί των Δυτικών δεν επετεύχθησαν τελικά, απεναντίας γιγαντώθηκε το χάσμα, ακόμα και το μίσος θα λέγαμε, ανάμεσα στους λαούς της περιοχής, λόγω των έντονων πολιτικών - πολιτισμικών αντιθέσεων και καταβολών, προπάντων μεταξύ Ρώσων-Ουκρανών, αλλά και μεταξύ των Ρώσων με άλλες εθνότητες. Άλλωστε, αυτές οι αντιπαραθέσεις είχαν διαρκέσει 4 και πλέον αιώνες όπως έχουμε δει3. 
Στο παρόν άρθρο επικεντρωθήκαμε στα γεγονότα που συνέβησαν πριν από 100 χρόνια. Όμως, οι περιοχές της Υπερδνειστερίας (πέραν του ποταμού Δνείστερου), έζησαν διαρκείς εξεγέρσεις και συγκρούσεις έως και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κατά τον οποίο μεγάλη μερίδα Ουκρανών συντάχθηκαν με τη Δύση και έφτασαν στο σημείο να πολεμήσουν στο πλευρό των Χιτλερικών, ώστε να απαλλαχτούν, όπως πίστευαν, από τους σοβιετικούς δυνάστες τους. Δεν πρέπει να ξεχνάμε επίσης ότι είχαν συμβεί και θανατηφόροι λιμοί επί Στάλιν στην Ουκρανία (1932).
Στις μέρες μας, βλέπουμε λοιπόν να διαδραματίζονται γεγονότα που θα αναλυθούν από τους ιστορικούς του μέλλοντος, τα οποία εμφανίζουν έντονες αναλογίες με το παρελθόν που εξετάζουμε. Ρώσοι και Ουκρανοί συγκρούονται στα πεδία των μαχών, ενός πολέμου με άγνωστο ως τώρα τέλος. Εκατό χρόνια μετά λοιπόν, θα αποδειχτεί ξανά, πόσο αμείλικτη είναι η Ιστορία στην αποτίμηση των γεγονότων και των προσώπων που τη διαμορφώνουν. 
Συμπερασματικά, αποδεικνύεται για ακόμα μια φορά πως οι πόλεμοι, και μάλιστα στη σύγχρονη εποχή μας, με τη μεγάλη τεχνολογική, επιστημονική, οικονομική και κοινωνική πρόοδο που την χαρακτηρίζει, αντί να έχουν εκλείψει, εξακολουθούν δυστυχώς να παραμένουν ένα παρακινδυνευμένο πολιτικό εργαλείο, το οποίο προκαλεί μόνο απρόβλεπτα και οδυνηρά αποτελέσματα για τους λαούς που θα τους υποστούν!
Σημειώσεις:
1) Όπως είδαμε και στο προηγούμενο άρθρο (2η συνέχεια) οι Έλληνες της Οδησσού ανέπτυξαν σπουδαία πολιτιστικά επιτεύγματα ήδη από τα τέλη του 18ου αι. Κατά το 1795 η πόλη αριθμούσε 15.000 Έλληνες. «Φιλόκαλους Οδησσινούς, Γραικούς, οι οποίοι μελετούν την σύστασιν τυπογραφίας εν τη πόλει και τον διορισμόν ιατρού δια να κοιτάζει αμισθί τους πάσχοντας πτωχούς…». Βλ. «Λόγιος Ερμής» της Βιέννης, τεύχη 1816-1821. Από δημοσίευμα αρ. 16 για την Οδησσό και τους Έλληνες κατοίκους της. 
Αυτοί οι Έλληνες της διασποράς προόδευσαν και με τις επιχειρηματικές τους δραστηριότητες, δημιουργώντας έτσι μια τεράστια αγαθοεργή και πολιτιστική προσφορά σε βαθμό που επικράτησε να λέγεται γι’ αυτούς ότι είναι για την περιοχή της Ν. Ρωσίας: Greki oravaya ruka Boga! Δηλαδή: «το δεξί χέρι του Θεού».
Οι «Γραικοί» της Οδησσού υπήρξαν σπουδαίοι ευεργέτες της πόλης, πάτρωνες των τεχνών και της παιδείας. Μόνο για το Ελληνικό Εμπορικό Γυμνάσιο δαπανούσαν ετησίως 54.000 ρούβλια. Κι ακόμη ήταν χρηματοδότες της Ελληνικής Επανάστασης, της Φιλικής Εταιρείας, συμβάλλοντας καθοριστικά στην απελευθέρωση και στην ανασυγκρότηση του Ελληνικού κράτους (Βλ. βιογραφίες: Μαρασλή, Βαρβάκη, Ράλληδων, Ροδοκανάκη κτλ.). 
2) Περισσότερες πληροφορίες για τον «Ρωσο-Ουκρανικό πόλεμο» του 1917-1922 μπορεί να βρει ο αναγνώστης στο πολύ εμπεριστατωμένο έργο που εξέδωσε το 1955 η Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού, το οποίο, σύμφωνα με τους ειδικούς μελετητές, παραμένει μέχρι σήμερα η πλέον λεπτομερής και τεκμηριωμένη πηγή πληροφοριών για τα πολεμικά γεγονότα της περιόδου εκείνης. 
3) Ήδη από τον 10 αι. μ.Χ. που η μεσαιωνική φυλή των Βαράγγων - Ρώσων κατέβηκαν από τη Βαλτική και ίδρυσαν το κράτος του Κιέβου δεν έλειψαν οι συγκρούσεις στην ευρύτερη επικράτεια της Ουκρανίας. Από τότε και στο εξής οι Ρώσοι διεκδικούσαν την κάθοδό τους ως τις ακτές του Ευξείνου Πόντου και της Αζοφικής (της Μαιώτιδας λίμνης των αρχαίων) με τους σπουδαίους λιμένες. 

 

Στο Επόμενο: 
4η συνέχεια (τελευταία): Η Σοβιετική Ένωση και οι τύχες του Ελληνισμού. Γενική Βιβλιογραφία.