Ζάχαρη, αλάτι και ζωικά λίπη: οι τρεις «δολοφόνοι» με τη λευκή μπλούζα»
Το μεταβολικό τρίγωνο που «σπάει» καρδιές – και πώς προλαμβάνεται
«Ζάχαρη, αλάτι και ζωικά λίπη: οι τρεις δολοφόνοι με τη λευκή μπλούζα».
Η φράση ανήκει στον Γιώργο Νικήτα, αναισθησιολόγο και επί χρόνια διευθυντή των ΤΕΠ του Νοσοκομείου Χανίων. Γεννήθηκε στην καθημερινότητα των επειγόντων, από έναν γιατρό που υπηρέτησε για χρόνια την επείγουσα ιατρική και του οποίου η εμπειρία παραμένει επίκαιρη. Γιατί πίσω από τα περισσότερα εμφράγματα, εγκεφαλικά και σοβαρά καρδιαγγειακά συμβάματα δεν κρύβεται μόνο το «κακό γονίδιο». Συνήθως υπάρχει ένα επικίνδυνα γνώριμο σχήμα:
αυξημένο σάκχαρο, αυξημένη αρτηριακή πίεση, αυξημένη χοληστερίνη
Ένα μεταβολικό τρίγωνο: ένας συνδυασμός παραγόντων που συχνά συνυπάρχει και καθορίζει τον συνολικό καρδιαγγειακό κίνδυνο.
Το τρίγωνο χωρίς συμπτώματα – μέχρι να είναι αργά
Το πρόβλημα είναι σιωπηλό. Το πιο ύπουλο χαρακτηριστικό αυτού του τριγώνου είναι ότι δεν δίνει προειδοποιητικά σημάδια.
• Ο διαβήτης εξελίσσεται σιωπηλά.
• Η υπέρταση δικαίως αποκαλείται «σιωπηλός δολοφόνος».
• Η δυσλιπιδαιμία δεν πονά, δεν ζαλίζει, δεν ανησυχεί
Όταν όμως αυτοί οι παράγοντες συνυπάρχουν, δεν αθροίζουν απλώς τον κίνδυνο, τον πολλαπλασιάζουν. Τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι άτομα με τέτοια μεταβολική επιβάρυνση έχουν τουλάχιστον διπλάσιο κίνδυνο εμφράγματος ή εγκεφαλικού, ακόμη κι αν καμία επιμέρους τιμή δεν φαίνεται «δραματική» από μόνη της.
Γιατί αυτός ο συνδυασμός είναι τόσο επικίνδυνος?
Η παθοφυσιολογία σήμερα είναι σαφής:
• η υπεργλυκαιμία προκαλεί ενδοθηλιακή δυσλειτουργία,
• η υπέρταση καταπονεί μηχανικά το αγγειακό τοίχωμα,
• η LDL χοληστερίνη διεισδύει στο αγγειακό τοίχωμα και, όταν το ενδοθήλιο έχει ήδη υποστεί βλάβη, επιταχύνεται ο σχηματισμός αθηρωματικής πλάκας
Το αποτέλεσμα είναι επιταχυνόμενη αθηροσκλήρωση.
Όχι σε βάθος δεκαετιών, αλλά συχνά μέσα σε λίγα χρόνια.
Γι’ αυτό και οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες δίνουν μεν σαφείς στόχους για πίεση, LDL χοληστερόλη και γλυκόζη, επιμένουν όμως ότι η αντιμετώπιση πρέπει να βασίζεται στον συνολικό καρδιαγγειακό κίνδυνο και όχι σε έναν μεμονωμένο αριθμό αποκομμένο από το κλινικό σύνολο.
Γιατί μπήκαν στο κάδρο ζάχαρη, αλάτι και ζωικά λίπη
Το τρίπτυχο δεν είναι τυχαίο:
• Υπερκατανάλωση σακχάρων → υπερινσουλιναιμία, διαβήτης τύπου 2, λιπώδης νόσος ήπατος
• Αλάτι → υπέρταση, αγγειακή δυσκαμψία, νεφρική επιβάρυνση
• Κορεσμένα ζωικά λιπαρά → αυξημένη LDL, χρόνια φλεγμονή, αθηρωμάτωση
Η σύγχρονη διατροφή, φτωχή σε φυτικές ίνες και πλούσια σε επεξεργασμένα τρόφιμα, συντηρεί ακριβώς αυτόν τον φαύλο κύκλο χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Στοιχεία από την Πρωτοβάθμια Φροντίδα στην Κρήτη δείχνουν ότι αυτά τα ευρήματα δεν είναι εξαίρεση — είναι καθημερινότητα στα ιατρεία.
Ο ρόλος της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας: εκεί κρίνεται το αποτέλεσμα
Το μεταβολικό τρίγωνο δεν «σπάει» στο χειρουργείο. Σπάει πολύ νωρίτερα, στο ιατρείο της γειτονιάς. Η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας έχει καθοριστικό ρόλο:
• στην έγκαιρη διάγνωση παραγόντων καρδιαγγειακού κινδύνου,
• στην εκτίμηση συνολικού καρδιαγγειακού κινδύνου, και όχι μεμονωμένων τιμών
• στη θέσπιση ρεαλιστικών στόχων για πίεση, γλυκόζη και LDL
• στη συστηματική επιμονή στη διατροφή και στη σωματική δραστηριότητα,
• και στη φαρμακευτική παρέμβαση όταν αυτή χρειάζεται, όχι όταν είναι πια αργά.
Οι σύγχρονες οδηγίες των ESC, EASD και ADA είναι σαφείς:
Όσο νωρίτερα η παρέμβαση, τόσο μεγαλύτερο το όφελος.
Και η αλλαγή τρόπου ζωής δεν είναι απλή σύσταση· είναι θεραπευτική πράξη.
Το κρίσιμο μήνυμα
Το έμφραγμα δεν είναι κεραυνός εν αιθρία. Δεν συμβαίνει «ξαφνικά». Είναι το τελικό στάδιο μιας μακράς, αθόρυβης βιολογικής διεργασίας που ξεκινά χρόνια πριν, με ήπια αυξημένο σάκχαρο, λίγο ανεβασμένη πίεση και «οριακή» χοληστερίνη, παράγοντες που συχνά υποτιμώνται επειδή δεν διαταράσσουν άμεσα την καθημερινότητα.
Οι «τρεις δολοφόνοι με τη λευκή μπλούζα» δεν κρύβονται. Βρίσκονται στο πιάτο μας, στην υπερβολική χρήση αλατιού, στην επεξεργασμένη τροφή, στην καθιστική ζωή και στη διαρκή αναβολή του προληπτικού ελέγχου.
Το σημαντικό μήνυμα, όμως, δεν είναι ο φόβος. Είναι η δυνατότητα παρέμβασης. Το μεταβολικό τρίγωνο μπορεί να σπάσει — και μάλιστα πριν φτάσουμε στο νοσοκομείο. Με έγκαιρη αναγνώριση, συνολική εκτίμηση κινδύνου, στοχευμένες αλλαγές στον τρόπο ζωής και όταν χρειάζεται, έγκαιρη φαρμακευτική αγωγή.
Σε αυτό το σημείο, η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας δεν είναι απλώς χρήσιμη. Είναι καθοριστική. Εκεί κερδίζεται ο χρόνος. Εκεί προλαμβάνονται τα επεισόδια. Εκεί η γνώση μετατρέπεται σε προστασία της ζωής. Η πρόληψη γίνεται πράξη, και η καρδιά κερδίζει χρόνο.
Δημήτρης Ανυφαντάκης, MSc, PhD
Ιατρός Γενικής/Οικογενειακής Ιατρικής – Συντονιστής Επιστημονικής Λειτουργίας, Κέντρο Υγείας Κισσάμου
Βιβλιογραφία
1. Visseren FLJ, Mach F, Smulders YM, et al. 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. Eur Heart J. 2021;42(34):3227-3337.
2. American Diabetes Association Professional Practice Committee. 10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2025. Diabetes Care. 2025;48(Suppl 1):S207– S238.
3. Mach F, Baigent C, Catapano AL, et al. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias: lipid modification to reduce cardiovascular risk. Eur Heart J. 2020;41(1):111-188.
4. World Health Organization. Guideline: Sodium intake for adults and children. Geneva: WHO; 2012. Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας+1 World Health Organization. Sodium reduction (fact sheet). Updated 2025. Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας
5. Anastasaki M, Papadakis S, Linardakis M, Anyfantakis D, Symvoulakis EK, Lionis C; Cretan Primary Care Research Group. Burden of metabolic syndrome among primary care patients in Crete, Greece: A descriptive study. Eur J Gen Pract. 2020 Dec;26(1):166-174.
6. Bechraki L, Anastasaki M, Papadakis S, Linardakis M, Anyfantakis D, Lionis C, Symvoulakis EK. Relationship between obesity index and cardiovascular risk in primary care patients on Crete, Greece: a data driven sub-analysis. Ann Ig. 2022 May-June;34(3):259-265.
7. Mottillo S, Filion KB, Genest J, et al. The metabolic syndrome and cardiovascular risk: a systematic review and meta-analysis. J Am Coll Cardiol. 2010;56
.jpg)
