Είναι, νομίζω, στην κοινή μας αντίληψη ότι στις μέρες μας, παγκοσμίως, η πολιτική (και κατ’ επέκταση οι κοινωνίες) έχουν μπει, αλλάζοντας ρότα, σε φάση συντηρητική και αυταρχική. Όσοι από εμάς έχουμε κάποια ηλικία ή έχουμε διαβάσει ιστορία γνωρίζουμε ότι δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει. Αν κοιτάξει κανείς την ιστορία χωρίς ωραιοποιήσεις, βλέπει μια ατελείωτη εναλλαγή μεταξύ δύο αντίρροπων δυνάμεων: εκείνων που θέλουν να ανοίξουν την κοινωνία και εκείνων που θέλουν να την κλείσουν. Η ανθρωπότητα κινείται αιώνες τώρα σαν εκκρεμές ανάμεσα στην ελευθερία και τον έλεγχο, ανάμεσα στη δημοκρατική διεύρυνση και την αυταρχική συρρίκνωση. Μόνο που το εκκρεμές αυτό δεν ακολουθεί σταθερή περίοδο. Η ταχύτητά του εξαρτάται από την τεχνολογία, την παιδεία, τα περιβαλλοντικά σοκ και τη βαθιά ανθρώπινη ψυχολογία.
Αφορμή για το σημερινό και το επόμενο άρθρο υπήρξε αυτή η διαχρονική παρατήρηση: ότι οι ιδεολογίες δεν επικρατούν μια για πάντα• αντ’ αυτού κάνουν κύκλους. Όπως η αναπνοή, όπως οι εποχές. Η Ιστορία μοιάζει να κινείται μέσα σε κύκλους άνθισης και παλινδρόμησης, και όσο πιο πίσω κοιτάμε, τόσο καθαρότερα διακρίνουμε αυτή τη μονότονη αλλά και βαθιά ανθρώπινη επανάληψη.
Για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια, οι μεγάλες στροφές πραγματοποιούνταν με ρυθμό αιώνων. Οι κοινωνίες άνοιγαν αργά και έκλειναν επίσης αργά. Η παιδεία ήταν προνόμιο των λίγων, η τεχνολογία σχεδόν στατική, η παραγωγή σχεδόν αμετάβλητη. Σε τέτοιες εποχές, το εκκρεμές μετακινείται με βαρύτητα και αργό πάτημα.
Αν κοιτάξουμε την Αρχαιότητα (περίπου 800 π.Χ. - 500 μ.Χ.) θα δούμε την προοδευτική φάση (8ος - 4ος αι. π.Χ.) κατά την οποία υπήρξε άνθιση της πόλης-κράτους, της φιλοσοφίας, των δημοκρατικών μορφών διακυβέρνησης (Αθήνα, 5ος αι. π.Χ.), μιας σχετικής ελευθερίας διαλόγου και στοχασμού. Αλλά θα δούμε και τη συντηρητική φάση (4ος αι. π.Χ. -5ος αι. μ.Χ.) κατά την οποία ήρθαν η Μακεδονική, η Ρωμαϊκή και τελικά η χριστιανική αυτοκρατορική συγκεντροποίηση∙ δηλαδή κυριάρχησε η τάξη, η ιεραρχία, η θρησκευτική αυθεντία. Ο κύκλος αυτός της προοδευτικής άνθισης και της συντηρητικής παλινδρόμησης είχε διάρκεια περίπου 800 έτη.
Ο Μεσαίωνας (5ος - 15ος αι.) είναι μια βαθιά συντηρητική φάση της ανθρωπότητας, με σχεδόν απόλυτη κυριαρχία της θρησκευτικής αυθεντίας και της ιεραρχικής τάξης (καθολικισμός, φεουδαρχία). Μετά το 1100 εμφανίζονται προοδευτικές εξάρσεις, όπως είναι τα αναγεννησιακά ρεύματα, οι αιρέσεις, οι πρώιμες αστικές κοινότητες (Ιταλία, 12ος -15ος αι.) που προετοίμασαν την Αναγέννηση. Επομένως ο κύκλος αυτός κατά τον οποίο άρχισε να σημειώνεται μετατόπιση από τη θεοκεντρική σταθερότητα προς τον ανθρωποκεντρισμό είχε διάρκεια 600 έτη.
Στη διάρκεια της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού (15ος - 18ος αι.) διακρίνουμε την προοδευτική φάση της επανεύρεσης της ατομικότητας, της επιστήμης, της τέχνης, της αμφισβήτησης της εξουσίας. Ο Διαφωτισμός μετά το 1700 κορυφώνει τη λογική, την ελευθερία και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ενώ στη συνέχεια έρχεται η αντίδραση-συντήρηση με τα αντεπαναστατικά κινήματα, τους θρησκευτικούς πολέμους, την Ιερά Συμμαχία. Εν τέλει το 1848 (19ος αιώνας) τερματίζεται η λεγόμενη "Άνοιξη των Εθνών" όταν οι συντηρητικοί και οι αυτοκράτορες κατόρθωσαν να καταστείλουν τις εξεγέρσεις και να σταθεροποιηθούν στην εξουσία. Αυτή η αντίδραση οδήγησε σε μια περίοδο αυστηρής συντηρητικής αποκατάστασης και περιορισμού των πολιτικών ελευθεριών η οποία διήρκεσε μέχρι τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έχουμε έτσι ένα κύκλο διάρκειας 150 ετών.
Ο 20ος αιώνας εμφανίζει δύο ισχυρά προοδευτικά κύματα και συγκεκριμένα την περίοδο 1917 - 1920 με τη Ρωσική επανάσταση και τα αντιαποικιακά κινήματα και την περίοδο 1945 - 1975 με την άνθιση του κοινωνικού κράτους, την αποαποικιοποίηση, τον φεμινισμό, τα δικαιώματα των πολιτών. Όμως έχουμε και την αντίδραση (τα συντηρητικά κύματα) του μεσοπολέμου• το φασισμό και το ναζισμό ως ακροδεξιές ολοκληρωτικές απαντήσεις και τον σταλινισμό ως αυταρχική εκτροπή του σοσιαλιστικού εγχειρήματος, που συνιστούν αυταρχικές απαντήσεις στην κρίση. Αλλά και την επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού από το 1980 και μετά, οπότε σημειώνεται μια μετατόπιση από τη συλλογικότητα και την ισότητα προς την αγορά και το άτομο. Έτσι, στον 20ο αιώνα, ο κύκλος της ιδεολογικής ταλάντωσης περιορίζεται στα 60 χρόνια.
Ένα νέο δεδομένο έχει γίνει φανερό, ότι δηλαδή, ο κύκλος της ταλάντωσης μικραίνει. Δεν χρειάζονται αιώνες για να αλλάξει η ιδεολογική κατεύθυνση• αρκούν δεκαετίες. Η πρώτη παγκοσμιοποίηση του 19ου αιώνα επιταχύνει την οικονομία, την επικοινωνία, τη γνώση. Οι ιδέες διαχέονται γρηγορότερα. Η πρόοδος και η αντίδραση εναλλάσσονται με ρυθμό που δεν είχε ξανασυμβεί.
Σε αυτό το πρώτο άρθρο, διατρέξαμε τη μεγάλη ιστορική διαδρομή από την αυγή των πολιτισμών μέχρι τον 19ο και τον 20ο αιώνα. Παρατηρήσαμε ότι οι πολιτικές και ιδεολογικές κατευθύνσεις δεν κινούνται ποτέ σταθερά. Εναλλάσσονται σε μια μακρά κυκλική κίνηση, της οποίας μόνο την επιφάνεια αγγίζουμε. Γιατί όμως συμβαίνει αυτό; Ποιες είναι οι βαθύτερες δυνάμεις - ψυχολογικές, κοινωνικές, τεχνολογικές, περιβαλλοντικές - που ωθούν την ανθρωπότητα να παλινδρομεί; Και γιατί όσο προχωρούμε προς τη σύγχρονη εποχή, οι κύκλοι αυτοί μικραίνουν δραματικά; Σε αυτά θα επιστρέψουμε στο επόμενο άρθρο, μαζί με τα πιθανά σενάρια για το πώς μπορεί να διαμορφωθεί ο κόσμος έως το 2100.
*Δρ. Μηχανικός
τ. Δ/ντής ΔΕΔΔΗΕ Α.Ε.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.